رشد ۱۹ برابری تولید مقالات برتر محققان ایرانی

 کمیت تولید علم تنها یکی از شاخص های رشد علمی است اما در سند سیاست های کلان علم و فناوری ابلاغی مقام معظم رهبری به مرجعیت و دیپلماسی علمی و اثرگذاری اقتصادی علم تولید شده، اهمیت چند برابری داده شده است.

امروزه کیفیت پژوهش اصلی ترین علت افزایش مرجعیت علمی است، دیپلماسی علمی نیز باعث افزایش کیفیت پژوهش و مرجعیت آن می شود و اثرگذاری اقتصادی نیازمند تولید علم کاربردی است بنابراین تکیه صرف به کمیت تولید علم باعث توسعه علمی نخواهد شد.
مقالات برتر (Top papers) به گروه اندکی از مقالات اطلاق می شود که تعداد استنادهای زیادی را دریافت کرده اند. این مقالات را مقالات یک درصد و یک دهم درصد برتر نیز می نامند.
مقالات برتر به دو دسته مقالات داغ (Hot papers) و مقالات پراستناد (Highly cited papers) تقسیم می شوند. مقاله داغ به مقاله ای گفته می شود که از لحاظ تعداد استنادهای دریافتی در رشته موضوعی خود در زمره مقالات یک دهم درصد برتر قرار گرفته است، در حالیکه مقاله پراستناد در زمره مقالات یک درصد برتر قرار می گیرد.
بازه زمانی برای محاسبه مقالات داغ دوماهه و برای مقالات پراستناد ۱۰ ساله است، بنابراین با توجه به متوسط تعداد استنادها در هر رشته، تمامی مقالات داغ، مقاله پراستناد نبوده و همچنین عکس این حالت نیز صادق است.
مقالات پراستناد و داغ بیانگر پژوهش هایی هستند که مسیر توسعه علم بین الملل را نشان می دهند.
بعد از انجام یک پژوهش، اینکه سایر پژوهشگران تا چه اندازه به آن توجه کرده و آن را مبنای تحقیقات بعدی خود قرار دهند نشان دهنده اهمیت آن پژوهش بوده و در واقع پژوهش هایی هستند که جبهه های تحقیق جدید را در دنیای علم می گشایند.
هر چند لفظ مقالات برتر مصطلح است اما مدارک مختلفی که در حوزه های علمی تولید می شوند، می توانند به مقالات برتر یا مدارک برتر تبدیل شوند و شاید علت استفاده از لفظ مقاله برتر به این دلیل است که مقالات نسبت به سایر مدارک استناد بالاتری دریافت می کنند و همچنین مدرک غالب هستند.
بر اساس بند ۹ ماده ۲ اساسنامه پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) مصوب جلسه ۶۲۳ شورای عالی انقلاب فرهنگی، ISC موظف است که پراستنادترین دانشگاه ها و مقامات علمی، افزایش رشد کیفی مقالات علمی کشور و دانشگاه ها و موسسات تحقیقاتی دارای برترین مقالات بین المللی را گزارش دهد که در ادامه به روند مقالات برتر ایران در ۱۰ سال گذشته می پردازیم.
اطلاعات این گروه از پژوهش ها از پایگاه طلایه داران علم تامسون رویترز (ISI) استخراج می شود که همواره اطلاعات ۱۰ سال اخیر را پوشش می دهد.

افزایش ۱۹ برابری تولید مقالات برتر محققان ایرانی در یک دهه گذشته

بر اساس گزارش پایگاه استنادی علوم جهان اسلام و اطلاعات پایگاه طلایه داران علم تامسون رویترز (ISI) مجموع کل مقالات برتر تولید شده توسط پژوهشگران کشور در ۱۰ سال اخیر تا پایان شهریورماه سال ۱۳۹۴ برابر با ۹۵۶ مورد گزارش شده که از این تعداد ۸۵۳ (۸۹ درصد) را مقالات پژوهشی و ۱۰۳ عنوان (۱۱ درصد ) از مقالات برتر شامل مقالات مروری می شود.
براین اساس تعداد مقالات برتر جمهوری اسلامی ایران در ۱۰ سال گذشته به طور مرتب افزایش یافته است به طوریکه در سال ۲۰۰۵ میلادی تنها تعداد ۱۳ مقاله برتر موجود بود و این تعداد در سال ۲۰۰۶ میلادی به ۳۲ و در سال ۲۰۰۷ میلادی به ۵۷ مورد افزایش یافت.
در سال ۲۰۱۱ میلادی پژوهشگران کشور موفق شدند تعداد ۸۹ مقاله را در مجموع مقالات برتر دنیا جای داده و در سال ۲۰۱۲ میلادی این رقم به تعداد ۱۱۱ عنوان افزایش یافت.
در سال ۲۰۱۳ میلادی تعداد مقالات برتر کشور به ۱۵۳ عنوان و در سال ۲۰۱۴ میلادی به ۲۴۵ عنوان رسیده است.
با مقایسه تعداد مقالات برتر در سال ۲۰۰۵ میلادی نسبت به ۲۰۱۴ میلادی مشخص می شود که تعداد این دسته از مقالات ۱۹ برابر شده است.
همچنین از ابتدای سال ۲۰۱۵ میلادی تاکنون تعداد ۶۸ مقاله پراستناد توسط پژوهشگران کشور در طلایه داران علم به ثبت رسیده است.

**پزشکی بالینی، صدرنشین جدول مقالات برتر دنیا

بر اساس اطلاعات پایگاه ISI، رشته های پزشکی بالینی، شیمی، فیزیک، مهندسی و علوم اجتماعی پنج رشته موضوعی هستند که بیشترین تعداد مقالات داغ و پراستناد دنیا در آن ها تولید شده است.
در مقابل اقتصاد و بازرگانی، میکروبیولوژی و علوم هوا و فضا دارای کمترین تعداد مقالات داغ و پراستناد هستند.

جایگاه نخست مقالات مهندسی در بین مقالات برتر ایران

پژوهشگران ایرانی در برخی رشته های موضوعی قوی تر از دیگران ظاهر شده اند.
این قیاس تنها با نگاه به میزان مقالات پراستناد در یک رشته قابل انجام نیست بلکه باید به تعداد پژوهشگران کشور در آن رشته موضوعی و همچنین سهم آن رشته موضوعی از کل مقالات پراستناد دنیا نیز نگریست.
آمارهای جهانی نشان می دهد پژوهشگران کشور در حوزه مهندسی موفق شده اند ۳۵۱ مقاله پراستناد در سطح بین المللی تولید کنند که برابر با ۳.۵۳ درصد (سه و پنجاه و سه صدم درصد) از کل مقالات پراستناد دنیاست.
هر چند محققان شیمی با تولید تعداد ۱۱۷ مقاله پراستناد و ریاضیات با تعداد ۱۱۳ مقاله پراستناد دارای بیشترین تعداد مقالات از این نوع بعد از رشته موضوعی مهندسی هستند، اما وضعیت این دو رشته با یکدیگر متفاوت است. پژوهشگران حوزه ریاضی ۳.۱۹ درصد (سه و 19صدم درصد) از کل مقالات پراستناد دنیا ولی پژوهشگران شیمی موفق شده اند تا حدود ۰.۸۱ درصد (هشتاد و یک صدم درصد) از کل مقالات پراستناد دنیا در این زمینه را تولید کنند.
در حوزه علوم اجتماعی هم تنها ۱۰ مقاله پراستناد توسط پژوهشگران ایرانی تولید شده که ۰.۱۲ درصد (دوازده صدم درصد) از کل مقالات دنیا در این حوزه است.به طور کلی از گزارش های منتشر شده می توان نتیجه گرفت که سهم مقالات داغ و پراستناد کشور از کل مقالات دنیا از سهم تولید علم کشور در سال ۲۰۱۴ میلادی پیشی گرفته است.
به گزارش شورای عالی انقلاب فرهنگی ، در طول یک دهه گذشته همواره سهم کمیت تولید علم کشور از سهم مقالات پراستناد و داغ دنیا کمتر بوده، اما داده های سال ۲۰۱۴ میلادی نشان می دهد که این روند اکنون برعکس شده است.