وقتی بلاگرها مسیر درمان را تعیین می‌کنند
توصیه‌های پزشکی در شبکه‌های اجتماعی دیگر صرفاً به معرفی رژیم غذایی و مکمل‌ها محدود نیست؛ بخشی از اینفلوئنسرهای سلامت با انتشار تجربه‌های شخصی و ارائه توصیه‌های درمانی، بر تصمیم مخاطبان درباره مصرف دارو، انتخاب روش درمان و حتی ادامه یا توقف روند پزشکی تأثیر می‌گذارند؛ روندی که می‌تواند بیماران را به سمت خوددرمانی، قطع خودسرانه درمان و تأخیر در مراجعه به پزشک سوق دهد.
به گزارش سیناپرس، ابعاد این تأثیرگذاری در پژوهش تازه مرکز تحقیقات پیو که ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شد، قابل توجه است. پژوهشگران با بررسی بیش از ۵۳۵ هزار پست منتشرشده از سوی ۶ هزار و ۳۳۴ اینفلوئنسر حوزه سلامت در اینستاگرام، تیک‌تاک و یوتیوب دریافتند که ۳۸ درصد محتوای این افراد حاوی معرفی یا توصیه به خرید محصول و خدمات است. همچنین ۹۲ درصد اینفلوئنسرهای بررسی‌شده طی دوره سه‌ماهه پژوهش دست‌کم یک‌بار محتوای تبلیغاتی منتشر کرده‌اند.
اما آنچه این یافته‌ها را به مسئله‌ای فراتر از تبلیغات تجاری تبدیل می‌کند، تأثیر این توصیه‌ها بر رفتار مخاطبان است. بر اساس نظرسنجی جداگانه همین مرکز، ۶۳ درصد افرادی که اطلاعات سلامت را از اینفلوئنسرها دریافت می‌کنند، یک برنامه ورزشی، رژیم غذایی یا روال مرتبط با زیبایی را به توصیه آن‌ها امتحان کرده‌اند و ۵۵ درصد نیز محصولی مرتبط با سلامت و تندرستی خریده‌اند. نکته نگران‌کننده‌تر اینکه ۳۳ درصد این افراد گفته‌اند پس از شنیدن صحبت‌های اینفلوئنسرها، استفاده از یک محصول یا درمان پزشکی را متوقف کرده‌اند.
این آمار لزوماً به معنای قطع داروهای تجویزی توسط یک‌سوم مخاطبان نیست، اما نشان می‌دهد توصیه‌های منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی می‌توانند در تغییر تصمیم‌های درمانی افراد نقش داشته باشند.
مسئله اصلی از جایی آغاز می‌شود که تجربه شخصی یک بلاگر، جای توصیه مبتنی بر شواهد پزشکی می‌نشیند. ممکن است فردی از بهبود بیماری خود پس از مصرف یک مکمل یا کنار گذاشتن دارویی خاص صحبت کند و همان تجربه را به‌عنوان راهکاری مؤثر به دنبال‌کنندگان پیشنهاد دهد؛ در حالی که شرایط جسمی، سابقه بیماری، داروهای مصرفی و نیازهای درمانی افراد با یکدیگر متفاوت است. روشی که برای یک نفر نتیجه‌بخش بوده، ممکن است برای فرد دیگری بی‌اثر یا حتی خطرناک باشد.
در چنین شرایطی، مخاطب ممکن است بر اساس یک ویدئوی کوتاه درباره بیماری خود تصمیم بگیرد، درمان تجویزشده را کنار بگذارد یا به جای مراجعه به پزشک، سراغ محصول و روشی برود که در یک صفحه پرمخاطب تبلیغ شده است. قطع برخی داروها بدون نظارت پزشک می‌تواند موجب بازگشت علائم بیماری، از دست رفتن کنترل وضعیت جسمی یا بروز عوارض ناشی از قطع دارو شود. در بیماری‌هایی که تشخیص و درمان به‌موقع اهمیت زیادی دارد نیز اعتماد به توصیه‌های غیرتخصصی می‌تواند مراجعه به مراکز درمانی را به تأخیر بیندازد.
بررسی‌های علمی نیز نسبت به این روند هشدار داده‌اند. در یک مرور نظام‌مند منتشرشده در مارس ۲۰۲۶ در نشریه JAMA Network Open، پژوهشگران با بررسی ۱۲ مقاله درباره تبلیغ داروهای تجویزی توسط اینفلوئنسرها، سه مشکل اصلی را شناسایی کردند: انتشار اطلاعات نادرست یا ناقص درباره داروها، ضعف شفافیت و نظارت بر تبلیغات و تأثیرگذاری روایت‌های شخصی بر اعتماد مخاطبان. به گفته پژوهشگران، هنگامی که تجربه شخصی یک فرد با تبلیغ تجاری ترکیب می‌شود، تشخیص توصیه مستقل از محتوای تبلیغاتی برای مخاطب دشوارتر خواهد شد.
یکی از دلایل اثرگذاری این محتواها، ارتباط نزدیک و مستمری است که اینفلوئنسرها با دنبال‌کنندگان خود ایجاد می‌کنند. مخاطب ممکن است فردی را که هر روز از زندگی، مشکلات جسمی و تجربه‌های درمانی خود صحبت می‌کند، قابل اعتمادتر از یک منبع رسمی بداند. روایت‌های شخصی، تصاویر قبل و بعد از درمان و وعده رسیدن به نتیجه سریع نیز می‌توانند جذابیت این توصیه‌ها را افزایش دهند؛ درحالی‌که میزان محبوبیت و تعداد دنبال‌کنندگان هیچ ارتباط مستقیمی با صلاحیت پزشکی یا اعتبار علمی یک توصیه ندارد.
از سوی دیگر، یافته‌های پژوهش پیو نشان می‌دهد افراد فاقد مدرک و تخصص مرتبط، در مقایسه با بسیاری از گروه‌های دیگر، بیشتر به تبلیغ مکمل‌های غذایی می‌پردازند. در این بررسی، ۱۹ درصد پست‌های تبلیغاتی افراد فاقد صلاحیت تخصصی به معرفی مکمل‌ها اختصاص داشت، درحالی‌که این میزان در میان متخصصان پزشکی متعارف هفت درصد و در میان متخصصان سلامت روان چهار درصد بود. این تفاوت نشان می‌دهد بخشی از بازار تبلیغات سلامت در اختیار افرادی قرار دارد که لزوماً دانش و صلاحیت لازم برای ارزیابی ایمنی و اثربخشی محصولات معرفی‌شده را ندارند.
پژوهشگران در مقاله تحلیلی منتشرشده در نشریه BMJ در دسامبر ۲۰۲۵ نیز چهار عامل را در افزایش خطر توصیه‌های گمراه‌کننده اینفلوئنسرهای سلامت مؤثر دانسته‌اند: نداشتن تخصص پزشکی مرتبط، تأثیرپذیری از منافع شرکت‌ها و صنایع، انگیزه‌های اقتصادی و سوگیری‌های شخصی. این عوامل زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند که مخاطب نتواند تبلیغات را از تجربه واقعی یا توصیه علمی تشخیص دهد.
در این میان، مسئولیت پلتفرم‌های اجتماعی نیز قابل چشم‌پوشی نیست. انتشار محتوای سلامت بدون شفافیت درباره منافع مالی، معرفی محصولات با ادعاهای درمانی تأییدنشده و دسترسی گسترده به توصیه‌های افراد فاقد صلاحیت، ضرورت بازنگری در سازوکار نظارت بر این محتواها را افزایش داده است. شفاف‌سازی همکاری‌های تبلیغاتی، مشخص بودن صلاحیت حرفه‌ای تولیدکنندگان محتوا و محدود کردن انتشار ادعاهای درمانی گمراه‌کننده می‌تواند بخشی از این آسیب‌ها را کاهش دهد.
البته حضور اینفلوئنسرها در حوزه سلامت لزوماً آسیب‌زا نیست و بسیاری از آن‌ها می‌توانند در افزایش آگاهی عمومی و ترویج رفتارهای سالم نقش مؤثری داشته باشند؛ مسئله زمانی شکل می‌گیرد که محبوبیت رسانه‌ای به جای تخصص پزشکی بنشیند و تجربه شخصی به‌عنوان نسخه‌ای عمومی برای درمان دیگران عرضه شود.
با گسترش این روند، تشخیص مرز میان آموزش سلامت، تبلیغات تجاری و مداخله غیرتخصصی در درمان به یکی از چالش‌های جدی سلامت دیجیتال تبدیل شده است؛ چالشی که در نهایت می‌تواند هزینه آن نه در فضای مجازی، بلکه در روند درمان و سلامت واقعی بیماران پرداخت شود. تغییر یا قطع دارو و درمان نیز نباید بر اساس توصیه یک بلاگر یا تجربه فردی دیگران انجام شود و لازم است هرگونه تصمیم درمانی با پزشک معالج در میان گذاشته شود.
گزارش :فرگل غفاری
