شپش، مهمان ناخوانده مدارس تهران
با آغاز فصل بازگشایی مدارس و افزایش تراکم جمعیت در کلاس‌های درس، شیوع آلودگی به شپش سر (پدیکلوزیس) به یکی از دغدغه‌های پرتکرار در حوزه بهداشت عمومی تبدیل می‌شود، این عارضه اگرچه یک بیماری عفونی سیستمیک محسوب نمی‌شود، اما به دلیل سرعت انتقال بالا در محیط‌های آموزشی، نیازمند مدیریت هوشمندانه و پیشگیرانه است.
به گزارش سیناپرس، با آغاز سال تحصیلی و بازگشایی مراکز آموزشی، چرخه انتقال بیماری‌های واگیردار در میان دانش‌آموزان به عنوان گروه‌های سنی حساس، شدت می‌یابد. اگرچه فهرست بیماری‌های رایج در سنین مدرسه شامل مواردی مانند سرماخوردگی، آنفلوانزا، گلودرد چرکی، آبله‌مرغان، انگل‌های روده‌ای، بیماری‌های اسهالی، هپاتیت‌های ویروسی است، اما پدیکلوزیس به دلیل ماهیت انگلی و اپیدمی‌خیز بودن، در صدر نگرانی‌های بهداشتی مدارس قرار گرفته است.
بر اساس نتایج یک پژوهش ملی که در سال ۲۰۱۹ منتشر شد، میزان آلودگی به شپش سر در دانش‌آموزان استان تهران طی چهار سال تحصیلی، افزایشی به‌مراتب بیشتر از میانگین کشوری داشته است؛ به‌طوری که نرخ آلودگی در تهران از ۱.۱۵ درصد در سال تحصیلی ۱۳۹۳–۱۳۹۴ به ۷.۸ درصد در سال تحصیلی ۱۳۹۶–۱۳۹۷ رسید، در حالی که این شاخص در کل کشور از ۱.۷۲ به ۳.۴۲ درصد افزایش یافت.
بر این اساس، میزان آلودگی به شپش سر در استان تهران طی این دوره حدود ۶.۸ برابر شد، در حالی که نرخ کشوری تقریباً ۲ برابر افزایش داشت. همچنین در سال تحصیلی ۱۳۹۶–۱۳۹۷، نرخ آلودگی در تهران بیش از دو برابر میانگین کشوری گزارش شد.
نتایج این پژوهش همچنین نشان داد که آلودگی به شپش سر در دختران به‌مراتب بیشتر از پسران بوده و احتمال ابتلا در فصل پاییز حدود ۲.۴۲ برابر فصل بهار گزارش شده است.
رئیس اداره بیماری‌های آب و غذای وزارت بهداشت اما طی روزهای اخیر در گفت وگویی اعلام کرده است: در سال ۱۴۰۴، در مجموع ۳۵۵ هزار و ۵۳۷ مورد آلودگی به شپش سر در کشور گزارش شده است که ۷۸ درصد موارد، معادل ۲۷۶ هزار و ۹۳۱ مورد، در گروه سنی ۶ تا ۱۸ سال و در سنین مدرسه رخ داده است.
سنا عیب‌پوش درباره وضعیت بیماری شپش در کشور افزوده است: نسبت جنسی زن به مرد در میان مبتلایان گروه سنی ۶ تا ۱۸ سال، ۵.۹ بوده است؛ به‌طوری که ۸۵.۵ درصد مبتلایان را افراد مؤنث تشکیل داده‌اند.
به گفته وی، تهران با ۲۲ هزار و ۸۵۳ مورد آلودگی دومین استان کشور از نظر شیوع بوده است.
اگرچه شپش سر بیماری‌زا نیست و ناقل عفونت‌های سیستمیک محسوب نمی‌شود، اما عوارض روانی و اختلال در روند تحصیل دانش‌آموزان، ابعاد این پدیده را فراتر از یک مشکل صرفاً پوستی برده است. کمبود آگاهی والدین در خصوص روش‌های پیشگیری و درمان صحیح، گاهی منجر به استفاده از روش‌های خودسرانه شده است که خود تهدیدی جدی برای سلامت کودکان است.
بررسی‌های اپیدمیولوژیک نشان می‌دهد که در میان طیف گسترده بیماری‌های واگیردار شایع در مدارس، «پدیکلوزیس» یا همان آلودگی به شپش سر، با وجود ماهیت غیرکشنده، به دلیل سرعت انتقال بالا و چالش‌های مدیریتی، نیازمند توجه ویژه نظام سلامت و خانواده‌هاست.
اولین و مهم‌ترین گام در مواجهه با این موضوع، اصلاح باورهای غلط در جامعه است. شپش سر برخلاف تصور عامه، هیچ ارتباطی با سطح اقتصادی یا میزان رعایت بهداشت فردی ندارد. این انگل یک چالش زیستی است که می‌تواند هر فردی را در هر محیطی درگیر کند؛ لذا باید از نگاه تحقیرآمیز و انگ‌زدایی نسبت به دانش‌آموزان مبتلا به‌شدت پرهیز کرد.
به گفته برخی از پزشکان، گرچه انتقال شپش عمدتاً از طریق تماس مستقیم سر به سر صورت می‌گیرد، اما نباید نقش وسایل مشترک مانند کلاه، شال‌گردن، مقنعه و بالش‌های مشترک را در محیط‌های پرتردد نادیده گرفت. شناخت این مسیرهای انتقال برای کنترل اپیدمی در مدارس و مهدکودک‌ها حیاتی است.
دکتر فاطمه میرزایی، پزشک عمومی گفت: شپش، انگل بیرونی پستانداران و پرندگان است. این حشره‌های بدون بال، نه تنها عامل آزار و گزندگی هستند، بلکه به دلیل سرعت تکثیر بالا، می‌توانند به سرعت یک کلاس درس یا حتی یک مجتمع مسکونی را درگیر کنند.
وی افزود: طبق مطالعات اپیدمیولوژیک بین‌المللی، سالانه بین ۶ تا ۱۲ میلیون نفر در سراسر جهان به این آلودگی انگلی مبتلا می‌شوند. فراوانی شپش سر در مدارس کشورهای مختلف، ارقامی بیش از ۴۰ درصد را نشان می‌دهد.
نقش کلیدی خانواده‌ها در مدیریت اپیدمی
این پزشک عمومی در پایان با تأکید بر اینکه مبارزه با پدیکلوزیس نیازمند بسیج همگانی است، ادامه داد: آنچه در مدیریت این بیماری‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد، مسری بودن آن‌هاست. در مواجهه با این اپیدمی، مدرسه به تنهایی قادر به کنترل وضعیت نیست. رعایت بهداشت فردی از سوی تک‌تک خانواده‌ها و آموزش نحوه تشخیص زودهنگام به والدین، ستون اصلی قطع زنجیره انتقال است. خانواده‌ها نباید شپش را یک تابوی اجتماعی بدانند، بلکه باید با غربالگری منظم و مراجعه به مراکز بهداشتی، نسبت به درمان علمی و سریع آن اقدام کنند تا از گسترش آن در محیط‌های جمعی جلوگیری شود.
پزشک عمومی، با اشاره به ضرورت تشخیص صحیح این عارضه اظهار داشت: یکی از خطاهای رایج در محیط‌های آموزشی، اشتباه گرفتن تخم شپش با شوره سر است. تشخیص قطعی بیماری تنها با مشاهده شپش بالغ یا تخم‌های آن بر روی ساقه‌ی مو، لباس یا ملحفه‌ها امکان‌پذیر است. بنابراین، صرف مشاهده خارش در دانش‌آموزان باید مربیان بهداشت را برای بررسی‌های دقیق‌تر مجاب کند.
میرزایی در تشریح راه‌های انتقال گفت: شپش‌ها انگل‌های بسیار سازگاری هستند. دمای ایده‌آل برای بقای آن‌ها بین ۳۵ تا ۳۹ درجه سانتی‌گراد است و به همین دلیل، زمانی که دمای بدن میزبان تغییر می‌کند، شپش‌ها تمایل به ترک بدن میزبان و مهاجرت به سطوح دیگر دارند. این انگل از دو طریق مستقیم تماس سر به سر در مدارس و مهدکودک‌ها و غیرمستقیم استفاده از وسایل شخصی مانند کلاه، شانه، برس، حوله، مقنعه و بالش منتقل می‌شود.
پروتکل درمانی و اقدامات کنترلی
این پزشک عمومی با تأکید بر اینکه درمان فردی بدون درمان گروهی عملاً بی‌نتیجه است، افزود: بیمار مبتلا باید تا زمان پاکسازی کامل موهای سر از شپش از سایرین جدا نگهداری شود. اما راهکار اصلی، درمان اپیدمیولوژیک است، یعنی تمامی اعضای خانواده فرد آلوده باید همزمان بررسی و در صورت نیاز درمان شوند.
میرزایی تصریح کرد: استفاده از شامپوی پرمترین طبق دستور پزشک و تکرار درمان دقیقاً یک هفته بعد، گامی حیاتی برای از بین بردن شپش‌های تازه شده و تعویض مرتب لباس‌ها، به‌ویژه لباس‌های زیر، اتو کردن درزهای لباس، خشک کردن وسایل در آفتاب و نظافت دقیق بالش و ملحفه‌ها برای انهدام تخم‌ها ضروری است.
وی با بیان اینکه پرهیز از استفاده مشترک از وسایل شخصی مانند شانه، کلاه و حوله که اصلی‌ترین منبع انتقال غیرمستقیم هستند، گفت: استفاده از شانه با دندانه ریز و بسیار نزدیک به هم برای جدا کردن دستی شپش‌ها و تخم‌ها از موی سر، مکمل ضروری درمان دارویی است.
به نقل از ایرنا، میرزایی اظهار داشت: در مواجهه با هر مورد آلودگی، شناسایی منابع آلودگی در مدرسه و خانه یک تکلیف است. مدارس باید با بازدیدهای دوره‌ای و تشخیصی، تمامی موارد مبتلا را شناسایی و به مراکز بهداشتی و خانه‌های بهداشت ارجاع دهند. نگاهِ مقطعی به این بیماری باعث بازگشت اپیدمی می‌شود، بنابراین تداوم نظارت بهداشتی و آموزش مداوم والدین، زیربنای عملکرد موفق در کنترل پدیکلوزیس است.
آنچه مسلم است، شپش یا پدیکلوزیس، به عنوان یک معضل بهداشتی عمومی، نیازمند همکاری نزدیک میان خانه و مدرسه است و رعایت نکات بهداشتی ساده اما دقیق، سدی محکم در برابر گسترش این انگل در جامعه دانش‌آموزی خواهد بود.
