تلسکوپ بپیکلمبو پس از ۸ سال سفر، آماده کشف اسرار عطارد شد

تلسکوپ پیشرفته پرتو ایکس مأموریت بپیکلمبو پس از هشت سال سفر فضایی، موفق به ثبت مشاهداتی از سحابی خرچنگ شد؛ دستاوردی مهم که سلامت عملکرد این ابزار را پیش از ورود به مدار عطارد تأیید میکند و زمینه را برای بررسی ترکیبات شیمیایی سطح این سیاره فراهم میسازد.
به گزارش سیناپرس، یک تلسکوپ پیشرفته پرتو ایکس که با هدف بررسی سیاره عطارد به فضا فرستاده شده است، پس از هشت سال سفر و پیمودن حدود ۱۰ میلیارد کیلومتر، نخستین مشاهدات نجومی خود را با موفقیت ثبت کرد. این ابزار که در بریتانیا ساخته شده، توانسته است پرتوهای ایکس سحابی خرچنگ را شناسایی کند؛ جرمی کیهانی که یکی از درخشانترین منابع پرتو ایکس در آسمان محسوب میشود.
این موفقیت نقطه عطفی در مأموریت مشترک آژانس فضایی اروپا (ESA) و سازمان اکتشافات هوافضای ژاپن (JAXA) با نام بپیکلمبو (BepiColombo) به شمار میرود. دانشمندان دانشگاه لستر اکنون در حال ارزیابی عملکرد طیفسنج تصویربرداری پرتو ایکس عطارد (MIXS) هستند که روی یکی از فضاپیماهای این مأموریت نصب شده است.
نتایج اولیه آزمایشها بسیار امیدوارکننده بوده و در آستانه ورود بپیکلمبو به مدار عطارد در ۲۱ نوامبر به دست آمده است.
آغاز آزمایشهای تلسکوپ پس از هشت سال سفر فضایی
با توجه به اینکه MIXS هشت سال در محیط دشوار فضا سفر کرده، بررسی سلامت اجزای حساس آن پیش از آغاز مأموریت علمی اهمیت زیادی دارد. مهندسان در تمام این مدت وضعیت ابزار را زیر نظر داشتند، اما امکان رصد مستقیم اجرام آسمانی تا ماه سپتامبر فراهم نشده بود.
این فرصت پس از جدا شدن ماژول انتقال عطارد (MTM) از دو مدارگرد علمی مأموریت، یعنی مدارگرد سیارهای عطارد (MPO) و مدارگرد مغناطیسسپهر عطارد (MMO) که با نام میو (Mio) نیز شناخته میشود، به وجود آمد.
با برطرف شدن موانع دید تلسکوپ، امکان انجام آزمایشهای ضروری برای اطمینان از آمادگی آن پیش از ورود فضاپیما به مدار عطارد فراهم شد.
رصد سحابی خرچنگ در فاصله ۶۵۰۰ سال نوری
تیم پژوهشی برای نخستین هدف نجومی MIXS، سحابی خرچنگ را انتخاب کرد که در فاصله تقریبی ۶۵۰۰ سال نوری از زمین قرار دارد. این سحابی بقایای یک ستاره منفجرشده است و به دلیل تولید سیگنال قوی و قابل پیشبینی پرتو ایکس، گزینه مناسبی برای آزمایش عملکرد تلسکوپ محسوب میشود.
مشاهدات اصلی در روزهای ۱۱ و ۱۲ سپتامبر انجام شد. فضاپیما طی ۳۹ ساعت، ۵۵ تغییر کنترلشده در جهتگیری خود انجام داد تا دادههای مورد نیاز جمعآوری شود.
یکی از مهمترین بخشهای این آزمایش، بررسی وضوح زاویهای تلسکوپ بود؛ معیاری که توانایی ابزار را در تشخیص جزئیات کوچک تصاویر مشخص میکند. پژوهشگران با بررسی میزان پراکندگی سیگنال پرتو ایکس سحابی خرچنگ روی آشکارساز، این ویژگی را ارزیابی کردند.
نتایج نشان داد وضوح تصویری MIXS حتی اندکی بهتر از عملکرد آن در آزمایشهای آزمایشگاهی سال ۲۰۱۵ بوده است. این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تلسکوپ در ادامه مأموریت خود برای بررسی ترکیبات شیمیایی سطح عطارد مورد استفاده قرار خواهد گرفت.
عملکرد بهتر از انتظار و نبود آسیب ناشی از تشعشعات
پروفسور اما بانس، پژوهشگر اصلی پروژه MIXS و مدیر مؤسسه فضایی دانشگاه لستر، نتایج بهدستآمده را موفقیتی مهم برای تیم بینالمللی سازنده این ابزار دانست.
او با اشاره به اینکه ۸۰ درصد فناوری بهکاررفته در MIXS جدید است، گفت عملکرد این تلسکوپ پس از هشت سال حضور در فضا بسیار رضایتبخش بوده است. به گفته او، بررسیهای کالیبراسیون نشان دادهاند که نورهای سرگردان و ناخواسته در تصاویر تلسکوپ اختلال ایجاد نمیکنند.
پژوهشگران همچنان اثرات پرتوهای کیهانی کهکشانی را در دادهها مشاهده میکنند، اما این پدیدهها شناختهشده هستند و میتوان آنها را در مرحله پردازش اطلاعات حذف کرد.
همچنین هنگام تابش نور خورشید به بخش اپتیکی ابزار، مقدار محدودی پرتو ایکس از خود دستگاه منتشر میشود که انتظار نمیرود در مشاهدات سطح روشن عطارد اختلالی ایجاد کند.
یکی از مهمترین نتایج آزمایشها این است که آشکارساز MIXS پس از هشت سال حضور در محیط فضایی، هیچ نشانهای از آسیب ناشی از تشعشعات نشان نداده است.
با این حال، برخی اثرات مشاهدهشده در عملکرد ابزار همچنان در دست بررسی هستند و دانشمندان قصد دارند در مرحله راهاندازی مأموریت در عطارد، اصلاحات و تنظیمات بیشتری روی آن انجام دهند.
تلسکوپی برای کشف ترکیبات شیمیایی سطح عطارد
مأموریت بپیکلمبو با هدف بررسی دقیق عطارد طراحی شده است؛ سیارهای که بهعنوان کوچکترین و یکی از کمتر شناختهشدهترین سیارات سنگی منظومه شمسی، اطلاعات ارزشمندی درباره چگونگی شکلگیری و تحول سیارات در اختیار دانشمندان قرار میدهد.
یکی از اهداف اصلی این مأموریت، شناسایی ترکیبات شیمیایی و بررسی تاریخچه زمینشناختی عطارد است. این اطلاعات میتواند به توضیح ویژگیهای غیرمعمول این سیاره و شناخت بهتر روند شکلگیری منظومه شمسی کمک کند.
تلسکوپ MIXS که روی مدارگرد سیارهای عطارد (MPO) قرار دارد، توسط یک کنسرسیوم اروپایی به رهبری دانشگاه لستر توسعه یافته است. این ابزار نخستین تلسکوپ تصویربرداری پرتو ایکس محسوب میشود که در یک مأموریت علمی سیارهای به کار گرفته شده است.
MIXS با همکاری سایر تجهیزات علمی مأموریت، نقشهای سراسری از عناصر تشکیلدهنده سطح عطارد تهیه خواهد کرد و ترکیبات اتمی این سیاره را با جزئیاتی بیسابقه نشان میدهد. این ابزار همچنین تنها تجهیزات علمی مأموریت بپیکلمبو است که توسعه آن تحت هدایت بریتانیا انجام شده و از حمایت آژانس فضایی این کشور برخوردار است.
عملکرد این تلسکوپ بر اساس شناسایی پرتوهای ایکس فلورسانس است. هنگامی که پرتوهای ایکس خورشید به سنگهای سطح عطارد برخورد میکنند، اتمهای موجود در آنها تحریک شده و پرتوهای ایکس مخصوص خود را منتشر میکنند. از آنجا که هر عنصر الگوی مشخصی از تابش دارد، دانشمندان میتوانند بدون نیاز به جمعآوری نمونه فیزیکی، ترکیبات سطح سیاره را شناسایی کنند.
این تلسکوپ برای انجام اندازهگیریهای خود از اطلاعات ابزار طیفسنج شدت پرتو ایکس و ذرات خورشیدی (SIXS) نیز استفاده میکند که وظیفه پایش تابش و ذرات خورشیدی رسیده به عطارد را بر عهده دارد.
MIXS همچنین پرتوهای ایکس منتشرشده از سطح شبانه عطارد را بررسی خواهد کرد؛ تابشهایی که در اثر برخورد ذرات باردار مرتبط با محیط مغناطیسی سیاره به سطح آن ایجاد میشوند. این مشاهدات میتوانند اطلاعات مهمی درباره ارتباط میان سطح عطارد و محیط فضایی اطراف آن ارائه دهند.
سفر علمی ۲۰ ساله برای ساخت یک ابزار فضایی
ثبت نخستین مشاهدات MIXS برای دکتر آدریان مارتیندیل، دانشمند مسئول این ابزار در دانشکده فیزیک و اخترشناسی دانشگاه لستر، اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا او بیش از دو دهه در توسعه این تجهیزات مشارکت داشته است.
مارتیندیل در سال ۲۰۰۳ و زمانی که دانشجوی کارشناسی بود به این پروژه پیوست و از آن زمان در تقریباً تمام مراحل طراحی و ساخت ابزار حضور داشت.
او با اشاره به اهمیت شخصی این دستاورد گفت آخرین باری که تلسکوپ از طریق تجهیزات خود امکان مشاهده داشت، در زیرزمین دانشکده فیزیک و اخترشناسی دانشگاه لستر بود. اکنون پس از پرتاب موشک، هشت سال سفر فضایی و پیمودن ۱۰ میلیارد کیلومتر، این ابزار همچنان عملکردی مشابه زمان آزمایشهای زمینی خود دارد.
او ابراز امیدواری کرد با ورود فضاپیما به مدار عطارد، دادههای علمی تولیدشده توسط این تلسکوپ در اختیار پژوهشگران قرار گیرد.
این پروژه همچنین یادآور تلاشهای پروفسور جورج فریزر، پژوهشگر اصلی اولیه MIXS و طراح اصلی سامانه اپتیکی نوآورانه آن است که در مارس ۲۰۱۴ درگذشت.
پروفسور بانس نیز با اشاره به نقش فریزر در توسعه این ابزار گفت تیم پژوهشی هنگام نخستین فعالیت کامل MIXS در فضا به یاد او هستند و مطمئناند که از عملکرد موفقیتآمیز تیم و ثبت نخستین مشاهدات تلسکوپ بسیار خرسند میشد.
بپیکلمبو در آستانه ورود به مدار عطارد
مرحله ورود مأموریت بپیکلمبو به عطارد از سوم سپتامبر آغاز شد؛ زمانی که ماژول انتقال عطارد از مجموعه فضاپیما جدا شد.
برنامهریزی شده است فضاپیماهای باقیمانده در ۲۱ نوامبر وارد مدار عطارد شوند. پس از آن، دو مدارگرد علمی مأموریت، یعنی MPO و Mio، در روزهای ۹ تا ۱۰ دسامبر از یکدیگر جدا خواهند شد تا برای انجام فعالیتهای علمی مستقل آماده شوند.
مرحله اصلی تحقیقات علمی این مأموریت قرار است از آوریل ۲۰۲۷ آغاز شود. در این مرحله، بپیکلمبو سطح عطارد، ساختار داخلی، میدان مغناطیسی و محیط اطراف آن را بررسی خواهد کرد.
به نقل از سایت ساینس دیلی، ثبت موفقیتآمیز نخستین مشاهدات سحابی خرچنگ نشان میدهد تلسکوپ MIXS پس از هشت سال سفر فضایی، از آمادگی مناسبی برای انجام مأموریت اصلی خود برخوردار است؛ مأموریتی که میتواند اطلاعات تازهای درباره ترکیبات شیمیایی، ساختار و تاریخچه یکی از مرموزترین سیارات منظومه شمسی آشکار کند.





