کشف عجیب دانشمندان از انتقال کوانتومی حرارت

پژوهشگران دانشگاه کلرادو بولدر با بررسی رفتار حرارتی شیشه در ابعاد اتمی به پدیدهای غیرمنتظره دست یافتهاند؛ مادهای که در ابعاد معمولی عایق حرارتی محسوب میشود، وقتی به رشتهای با پهنای تنها یک اتم تبدیل میشود، گرما را بهصورت گامهای گسسته و کوانتومی منتقل میکند؛ کشفی که میتواند مسیر طراحی نسل آینده تراشهها و تجهیزات نانوالکترونیکی را تغییر دهد.
به گزارش سیناپرس، کوچکسازی تجهیزات الکترونیکی در سالهای اخیر امکان تولید ابزارهایی با ابعاد محدودتر و قدرت پردازشی بیشتر را فراهم کرده است. با این حال، کاهش اندازه قطعات، چالشهای تازهای را نیز به همراه دارد. در ابعاد نانومتری و اتمی، انتقال گرما و مدیریت انرژی به مسئلهای پیچیده تبدیل میشود و شناخت رفتار حرارتی مواد در این مقیاس اهمیت فزایندهای پیدا میکند.
در همین راستا، پژوهشگران دانشگاه کلرادو بولدر (University of Colorado Boulder) در مطالعهای جدید، رفتار انتقال حرارت شیشه را در ابعاد اتمی بررسی کردند و به نتیجهای شگفتانگیز رسیدند. آنها دریافتند شیشه که در ابعاد معمولی به دلیل ساختار نامنظم اتمی، رسانای ضعیف گرما محسوب میشود، هنگامی که به رشتهای با پهنای تنها یک اتم تبدیل میشود، میتواند حرارت را با کارایی قابلتوجهی منتقل کند.
این پژوهش به سرپرستی لونگجی کوی، استادیار مهندسی مکانیک دانشگاه کلرادو بولدر، انجام شده و نتایج آن در مجله علمی Nature Nanotechnology با عنوان «رسانایی حرارتی شیشه در مقیاس اتمی به ۴۰ درصد حد کوانتومی میرسد» انتشار یافته است. یکی از مهمترین نتایج این تحقیق، مشاهده انتقال حرارت به شکل گامهای مجزا بود؛ بهطوریکه هر گام حدود ۴۰ درصد از بیشینه مقدار گرمای قابلانتقال در یک کانال بر اساس قوانین فیزیک کوانتومی را شامل میشد. پژوهشگران این مشاهده را نخستین نمونه از انتقال حرارت کوانتیده مرتبط با ارتعاشات اتمی میدانند.
برای درک این پدیده باید به نحوه جابهجایی گرما در مواد جامد توجه کرد. در این مواد، حرارت عمدتاً از طریق ارتعاشات اتمی و انتقال آنها در ساختار ماده حرکت میکند. در مواد بلوری، اتمها معمولاً آرایشی منظم دارند؛ اما در شیشه، ساختار اتمی فاقد نظم دورهای است. این بینظمی موجب پراکندگی ارتعاشات حامل گرما میشود و در نهایت، توانایی شیشه برای انتقال حرارت را کاهش میدهد. به همین دلیل، شیشه در کاربردهایی مانند پنجره ساختمانها به کاهش تبادل گرما میان محیط داخل و خارج کمک میکند.
با این حال، رفتار شیشه در ابعاد اتمی متفاوت است. زمانی که این ماده به رشتهای با پهنای یک اتم تبدیل میشود، شرایط انتقال ارتعاشات اتمی تغییر میکند و این ارتعاشات میتوانند با محدودیت کمتری از محل اتصال عبور کنند. در نتیجه، شیشه برخلاف عملکرد معمول خود در ابعاد بزرگ، در چنین ساختار کوچکی به مسیر مؤثرتری برای انتقال حرارت تبدیل میشود.
برای مشاهده و اندازهگیری این رفتار، محققان از فناوری پیشرفتهای به نام میکروسکوپ پروب حرارتی روبشی (Scanning Thermal Probe Microscope یا SThM) استفاده کردند. این دستگاه به یک نوک شیشهای مجهز به حسگر دما متصل است و میتواند تغییرات حرارتی را در تماسهایی با ابعاد بسیار کوچک ثبت کند. این ابزار به پژوهشگران اجازه میدهد انتقال گرما را در مقیاس نانو و در محل اتصال مواد با دقت بالایی بررسی کنند.
در جریان آزمایش، دو قطعه شیشه ابتدا به یکدیگر فشرده شدند و سپس محققان بهآرامی آنها را از هم فاصله دادند. با افزایش فاصله، سطح تماس دو قطعه کوچکتر شد و در نهایت به رشتهای با پهنای یک اتم رسید؛ ساختاری که پس از آن از هم گسسته شد. در تمام این مراحل، میکروسکوپ حرارتی میزان انتقال گرما را اندازهگیری کرد و امکان بررسی تغییر رفتار حرارتی شیشه را همزمان با کوچک شدن محل اتصال فراهم آورد.
اهمیت این کشف فراتر از شناخت یک ویژگی تازه در شیشه است. دیاکسید سیلیکون، ماده اصلی بسیاری از انواع شیشه، در ساخت تراشههای رایانهای بهعنوان لایه عایق کاربرد گستردهای دارد. با افزایش تراکم قطعات الکترونیکی و کوچکتر شدن ابعاد تراشهها، گرمای تولیدشده در این تجهیزات به یکی از چالشهای مهم مهندسان تبدیل شده است. شناخت دقیق نحوه انتقال حرارت در مواد عایق و نیمهرسانا میتواند به طراحی ساختارهایی با مدیریت حرارتی بهتر، بازده انرژی بالاتر و عملکرد مطمئنتر منجر شود.
پژوهشگران همچنین معتقدند میکروسکوپ توسعهیافته در این مطالعه قابلیت بررسی رفتار حرارتی مواد گوناگون، از جمله فلزات، عایقها و نیمهرساناها را دارد. این موضوع بهویژه برای صنعت نانوالکترونیک اهمیت دارد؛ زیرا نیمهرساناها از اجزای اصلی تجهیزات الکترونیکی پیشرفته به شمار میروند و بررسی دقیق ویژگیهای حرارتی آنها میتواند به شناسایی محدودیتها و بهبود طراحی این تجهیزات کمک کند.
به نقل از پایگاه خبری فناوری نانو ایران، گروه تحقیقاتی در ادامه قصد دارد حساسیت ابزار اندازهگیری خود را افزایش دهد تا امکان ثبت دقیقتر پدیدههای حرارتی در ابعاد کوچکتر فراهم شود. توسعه این فناوری میتواند راه را برای بررسی عمیقتر سازوکار انتقال انرژی در مواد و شناسایی ویژگیهایی هموار کند که با روشهای متداول اندازهگیری قابل مشاهده نیستند.
در مجموع، این پژوهش بار دیگر نشان میدهد که مواد در مقیاس اتمی لزوماً همان رفتار شناختهشده در ابعاد بزرگ را ندارند. کشف انتقال حرارت کوانتیده در رشتهای شیشهای با پهنای یک اتم، علاوه بر افزودن دانشی تازه به فیزیک مواد، میتواند زمینهساز توسعه روشهای جدید برای کنترل گرما در تراشهها و نسل آینده تجهیزات نانوالکترونیکی باشد.





