تنفسگاه پایتخت در محاصره سود و توسعه
حریم تهران، همان پهنهای که قرار است تنفسگاه پایتخت و سپری در برابر توسعه بیضابطه باشد، میان طبیعت، ساختوسازهای غیرمجاز و منافع اقتصادی گرفتار شده است. در نخستین تور رسانهای حریم تهران، مدیران شهری از ۳۵۰۰ مأموریت مقابله با تخلفات در پنج ماه نخست سال خبر دادند و مناطق ۱۸ و ۱۹ را دارای بیشترین موارد ساختوساز غیرمجاز دانستند؛ در حالی که اختلافات مرزی و مدیریتی، دشواری دسترسی به برخی نقاط و خطر ساختوساز در حریم رودخانهها، حفاظت از این پهنه را پیچیدهتر کرده است.
به گزارش سیناپرس، تهران که پشت سر میماند، هوا سبکتر میشود، کوهها نزدیکتر، درختان بیشتر و ردپای ساختوساز کمتر. اینجا حریم تهران است، پهنهای که قرار است برای شهر نفس نگه دارد، اما میان طبیعت، ساختوساز و سودای توسعه ایستاده است. نخستین تور رسانهای حریم تهران، خبرنگاران را به این حریم و پشت مرزهای پایتخت برد؛ جایی که حفظ آخرین نفسهای شهر با وسوسه ساختوساز در تقابل است و هر متر آن میتواند محل مناقشه میان حفاظت از منابع طبیعی، توسعه شهری و منافع اقتصادی باشد.
مرزهای پیچیده تهران
دوشنبه دوم شهریورماه ۱۴۰۵، نخستین تور رسانهای حریم شرکت شهربان و حریمبان شهرداری تهران برگزار شد. این فرصتی بود تا خبرنگاران از نزدیک با وضعیت حریم تهران، شیوه نظارت بر ساختوسازها و اقدامات انجامشده برای جلوگیری از تخلفات آشنا شوند.
در این بازدید، بخشی از مسیر به حریم ناحیه یک منطقه ۵ و جاده کن به سمت امامزاده داوود اختصاص داشت، محدودهای که در کنار طبیعت و رودخانه فصلی، نشانههایی از تاریخ و زندگی قدیمی منطقه را نیز در خود جای داده است. بازدید از پل آجری کن که در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده، یکی از بخشهای این تور بود. اما آنچه در جریان بازدید و گفتوگو مطرح شد، بسیار فراتر از محدوده کن بود و تصویری کلی از چالشهای مدیریت و صیانت از حریم پایتخت ارائه کرد.
حریم تهران، برخلاف تصور، یک پهنه یکدست و ساده نیست. بخشهایی از آن با شهرها و شهرستانهای پیرامونی هممرز است و همین همجواری، گاهی مرزهای مدیریتی را به مسئلهای پیچیده تبدیل میکند.
داود معظمی گودرزی، مدیر حریم شرکت شهربان و حریمبان شهرداری تهران، در این بازدید با اشاره به وجود برخی تداخلات مرزی میان تهران و شهرها و شهرستانهای پیرامونی گفت در بخشهایی از حریم تهران با قلعه حسنخان، شهر قدس، مناطق ۱۸ و ۱۹، اسلامشهر، حسنآباد و رباطکریم تداخلات مرزی وجود دارد. در منطقه یک نیز محدوده لواسان و فشم با چنین چالشهایی مواجه است.
به گفته او، در برخی موارد استانداری و شهرداری تهران درباره محدودههای حریمی دیدگاهها و برداشتهای متفاوتی دارند و همین مسئله، مدیریت یکپارچه حریم را با چالش مواجه کرده است.
این اختلاف در مرزهای مدیریتی، به گفته گودرزی، در وضعیت ساختوساز نیز خود را نشان میدهد. او معتقد است تفاوت میان حریم تحت مدیریت شهرداری تهران و برخی محدودههای پیرامونی را میتوان بهصورت عینی مشاهده کرد.
گودرزی گفت حریمی که در اختیار شهرداری تهران بوده، در بسیاری از نقاط همچنان بکر و دستنخورده باقی مانده است؛ بهگونهای که حدود ۹۰ درصد این محدودهها از ساختوساز مصون ماندهاند.
یک رودخانه، دو سوی متفاوت
برای درک بهتر این تفاوت، مدیر حریم شهرداری تهران به جاجرود اشاره کرد، جایی که در برخی نقاط رودخانه بهعنوان مرز حریم مطرح است.
به گفته گودرزی، در یک سوی رودخانه که خارج از حوزه مدیریت حریم شهرداری تهران قرار میگیرد، ساختوسازهای گستردهای انجام شده، اما در سوی دیگر که در حوزه حریم منطقه ۴ تهران قرار دارد، بخش عمده اراضی همچنان بکر و دستنخورده باقی مانده است.
او همین وضعیت را در مناطق ۱۸ و ۱۹ نیز قابل مشاهده دانست، جایی که هر جا حریم در حوزه مدیریت تهران بوده، بخش قابل توجهی از آن حفظ شده، اما در محدودههای هممرز با شهرهای پیرامونی و سایر حوزههای مدیریتی، ساختوساز بیشتری شکل گرفته است.
این تفاوت، یکی از مهمترین موضوعاتی بود که در نخستین تور رسانهای حریم تهران مطرح شد، اینکه حفاظت از حریم، تنها به اجرای قانون در یک محدوده مشخص محدود نمیشود و بدون هماهنگی میان دستگاهها و مدیریت یکپارچه، صیانت از این پهنه گسترده با دشواری همراه خواهد بود.
حریم، تنفسگاه پایتخت
اما چرا حریم تهران تا این اندازه اهمیت دارد؟ پاسخ مدیر حریم شهرداری تهران روشن است: حریم، تنفسگاه شهر است. گودرزی تأکید کرد که حریم تهران از منظر زیستمحیطی اهمیت ویژهای دارد و حفظ آن یک مسئولیت عمومی است. از نگاه او، شهروندان باید بدانند اصرار شهرداری تهران بر جلوگیری از ساختوسازهای غیرمجاز، صرفاً یک اقدام اداری یا شهرسازی نیست؛ بلکه برای حفظ حقوق عمومی و منافع شهروندان انجام میشود.
او البته از دشواریهای اجرای این مأموریت نیز گفت؛ اینکه اقداماتی که از بیرون ممکن است برای برخی شهروندان خوشایند نباشد، در بسیاری موارد با هدف جلوگیری از تعرض به حقوق عمومی انجام میشود.
به گفته گودرزی، نیروهای شهرداری در برخی مأموریتها به دلیل آگاهی نداشتن شهروندان از قوانین و مأموریتهای مدیریت شهری، با برخوردهای نامناسب، توهین و حتی در مواردی درگیری و ضربوشتم مواجه میشوند.
حریمبانها، پشت خط مقدم شهر
صیانت از حریم، روی نقشه ساده به نظر میرسد؛ اما در میدان، ماجرا متفاوت است. در حال حاضر ۴۴ خودروی نظارتی در حوزه حریم شهرداری تهران فعالیت میکنند و پنج دستگاه موتورسیکلت نیز در اختیار نیروها قرار دارد. اما حتی این تجهیزات هم همیشه برای رسیدن به نقاط مختلف حریم کافی نیست.
گودرزی با اشاره به دشواری دسترسی به برخی نقاط گفت در بعضی مناطق، شرایط رفتوآمد بهگونهای است که خودرو امکان دسترسی کامل به محدوده را ندارد و نیروها ناچارند بخشی از مسیر را با موتورسیکلت طی کنند.
در محدوده فرحزاد در منطقه ۲ تهران، شرایط حتی دشوارتر است. به گفته مدیر حریم، برای رسیدن به برخی نقاط حریم، نیروها ناچار به چندین ساعت پیادهروی هستند و در بعضی نقاط، شش تا هفت ساعت پیادهروی لازم است تا به دشتهایی برسند که در محدوده حریم قرار دارند و احتمال وقوع ساختوساز در آنها وجود دارد.
این اعداد، تصویری متفاوت از کار حریمبانها ارائه میدهد؛ مأموریتی که فقط به گشت با خودرو در خیابانها خلاصه نمیشود و گاهی ساعتها پیادهروی در زمینهای صعبالعبور را نیز شامل میشود. گودرزی تأکید دارد که همین دشواریها نشان میدهد صیانت از حریم، مأموریتی ساده و صرفاً اداری نیست.
طبیعتی که خطر سیلاب را یادآوری میکند
در حریم ناحیه یک منطقه ۵، جاده کن به سمت امامزاده داوود، این مسئله شکل ملموستری پیدا میکند. رودخانهای فصلی در مسیر قرار دارد؛ رودخانهای که شاید در روزهای کمبارش کمآب و حتی خشک به نظر برسد، اما در پاییز و زمستان و هنگام بارشهای شدید، میتواند چهرهای کاملاً متفاوت داشته باشد.
گودرزی در جریان بازدید با اشاره به سیلاب امامزاده داوود و تلفات آن، یکی از نگرانیهای جدی در چنین محدودههایی را ساختوساز در حریم و بستر رودخانه دانست. او گفت ممکن است امروز آبی در رودخانه دیده نشود، اما این رودخانه فصلی است و هنگام بارشهای شدید امکان جریان آب و وقوع سیلاب وجود دارد.
تجربه تلخ سیلاب امامزاده داوود، به گفته او، نشان داد که ساختوساز در حریم رودخانه میتواند پیامدهای سنگینی برای جان و مال مردم داشته باشد. از همین رو، جلوگیری از ساختوساز غیرمجاز در چنین محدودهای فقط یک موضوع شهرسازی نیست؛ مسئلهای مرتبط با ایمنی و حفظ جان شهروندان است. در همین محدوده، پلچوبی نیز در مسیر رودخانه فصلی قرار دارد و وجود همین بستر طبیعی، حساسیت کنترل ساختوسازها را دوچندان کرده است.
هر بنایی تخلف تازه نیست
در حریم تهران، همه آنچه ساخته شده، الزاماً تخلف جدید نیست. گودرزی با اشاره به ساختمانها، رستورانها و بناهای قدیمی موجود در حریم توضیح داد که بخشی از این بناها قدمت بالایی دارند و اگر مستندات نشان دهد ساختوساز مربوط به بیش از پنج سال گذشته است، مطابق ضوابط قانونی امکان برخورد و تخریب آن به شکل گذشته وجود ندارد. بنابراین میان بناهای قدیمی و ساختوسازهای جدید باید تفکیک قائل شد؛ موضوعی که نیازمند بررسی مستندات و طی فرآیندهای قانونی است.
در مقابل، اگر ساختوساز جدید باشد و شرایط قانونی برخورد با آن وجود داشته باشد، فرآیند رفع خلاف و در نهایت تخریب دنبال میشود. براساس توضیحات ارائهشده، اداره کل حریم متولی سیاستگذاری و شرکت شهربان بازوی اجرایی این حوزه است. نیروهای گشت در صورت مشاهده تخلف، موضوع را ثبت و برای طی مراحل قانونی اعلام میکنند و در صورت احراز تخلف و صدور دستور قضایی، نسبت به تخریب ساختوساز غیرمجاز اقدام میشود.
۳۵۰۰ مأموریت در پنج ماه
آمار عملکرد حریم در پنج ماه نخست سال نیز نشان میدهد که این نظارت، مأموریتی مستمر و روزانه است.
گودرزی اعلام کرد از ابتدای سال ۱۴۰۵ تا پایان پنج ماه نخست سال، حدود ۳۵۰۰ مأموریت در حوزه مقابله با ساختوسازهای غیرمجاز در حریم تهران انجام شده است. از این تعداد، ۲۶۷ مورد رفع خلاف انجام شده است. در مواردی که ساختوساز انجام شده و شرایط قانونی برخورد وجود داشته، نسبت به تخریب اقدام شده و در مواردی که تخلف هنوز در مراحل اولیه یا در آستانه شکلگیری بوده، عملیات متوقف و محل مسدود شده است تا از ادامه آن جلوگیری شود. هدف، به گفته مسئولان حریم، این است که پیش از آنکه یک تخلف به بنایی کامل تبدیل شود، شناسایی و متوقف شود.
بیشترین تخلفات در مناطق ۱۸ و ۱۹
پراکندگی ساختوسازهای غیرمجاز نیز یکسان نیست.گودرزی گفت در حال حاضر بیشترین موارد ساختوساز غیرمجاز در حریم تهران در محدوده مناطق ۱۸ و ۱۹ مشاهده میشود و اقدامات نظارتی و پیشگیرانه در این مناطق ادامه دارد. در مجموع حدود ۳۴۰ نیرو در ۱۱ منطقه و ۲۷ ناحیهای که دارای حریم هستند فعالیت میکنند و نیروها در قالب مأموریتهای ۱۲ ساعته و ۲۴ ساعته، بهصورت مستمر در حال گشتزنی و پایش حریم هستند.
در منطقه ۵ نیز پنج خودروی گشت برای پایش حریم مستقر شده و حدود ۲۵ نیروی کارشناسی در این حوزه فعالیت میکنند. این نیروها محدوده را بهصورت مستمر رصد میکنند و در صورت مشاهده هرگونه تخلف یا آغاز ساختوساز غیرمجاز، موضوع را ثبت و برای طی مراحل قانونی به اداره کل حریم اعلام میکنند.
وقتی پای سود به حریم باز میشود
ساختوساز غیرمجاز در حریم، فقط حاصل یک غفلت یا بیاطلاعی نیست. گودرزی یکی از عوامل استمرار این پدیده را انگیزههای اقتصادی دانست. به گفته او، درآمدزایی باعث میشود برخی افراد به ساختوساز در این محدودهها روی بیاورند و همین مسئله، نظارت مستمر و برخورد بهموقع را ضروری میکند. به همین دلیل، سیاست اصلی مجموعه حریم فقط برخورد پس از وقوع تخلف نیست؛ بلکه تلاش برای شناسایی تخلف در همان مراحل ابتدایی است. اگر ساختوساز هنوز شروع نشده یا در مراحل اولیه باشد، میتوان با توقف عملیات و مسدود کردن محل، از تبدیل یک تخلف کوچک به یک سازه کامل جلوگیری کرد.
حریم فقط یک خط روی نقشه نیست
در جریان نخستین تور رسانهای حریم تهران، آنچه بیش از همه به چشم میآمد، فاصله میان تصویر اداری حریم و واقعیت میدانی آن بود.
حریم روی نقشه، محدودهای مشخص است، اما در میدان، با کوه و رودخانه و زمینهای بکر، بناهای قدیمی و جدید، راههای صعبالعبور و گاهی مرزهای نامشخص مدیریتی روبهرو میشویم. یک طرف ماجرا، مأمورانی قانونی هستند و طرف دیگر، ساختوسازهایی که گاهی انگیزه اقتصادی پشت آنها قرار دارد. میان این دو نیز قانون، دستگاههای اجرایی، ملاحظات زیستمحیطی و امنیت جان شهروندان قرار گرفته است.
گودرزی تأکید کرد که هدف این مجموعه آن است که پیش از شکلگیری تخلف، آن را شناسایی و متوقف کند و اجازه ندهد ساختوساز غیرمجاز در حریم آغاز یا تکمیل شود.
از نگاه او، حریم تهران سرمایه عمومی، تنفسگاه شهر و در برخی نقاط محدودهای حساس از نظر زیستمحیطی و ایمنی است و صیانت از آن به استمرار نظارت، اجرای قانون و همراهی شهروندان نیاز دارد.
در پایان این بازدید، تصویر حریم تهران شاید بیش از هر چیز با یک مفهوم گره میخورد: آینده. حریمی که امروز بکر مانده، شاید سالها بعد یکی از معدود پهنههای طبیعی باقیمانده در اطراف تهران باشد، رودخانهای که امروز آرام است، ممکن است در یک روز بارانی به مسیری خروشان تبدیل شود و یک ساختوساز کوچک که امروز بیاهمیت به نظر میرسد، میتواند فردا بخشی از یک توسعه بیضابطه باشد.
به نقل از برنا، گودرزی میگوید هدف از صیانت از حریم تنها جلوگیری از ساختوساز نیست، حفظ محیط زیست، کاهش مخاطرات طبیعی و حفاظت از سرمایهای است که باید سالم و دستنخورده به آیندگان منتقل شود.
حریم تهران در نهایت صرفا مرز پایتخت نیست، مرز میان توسعه و طبیعت، میان سود فردی و منفعت عمومی و میان امروز شهر و آینده آن است.
