رشد ۹۰ درصدی طرحهای دریافتی بنیاد ملی علم ایران همزمان با بازطراحی حمایتهای پژوهشی
بررسی گزارش عملکرد یکساله بنیاد ملی علم ایران نشان میدهد شمار طرحهای پژوهشی دریافتی این بنیاد در دوره مورد بررسی با رشدی نزدیک به ۹۰ درصد از چهار هزار و ۶۸۵ به هشت هزار و ۹۹۸ طرح رسیده است؛ افزایشی که همزمان با بازطراحی مأموریتها و ابزارهای حمایتی بنیاد، ضرورت تقویت ظرفیتهای ارزیابی و داوری و نظارت بر طرحهای پژوهشی را بیش از پیش نمایان کرده است.
به گزارش سیناپرس، توسعه علمی کشور تنها با افزایش تعداد مقالات یا شمار طرحهای پژوهشی محقق نمیشود بلکه اثربخشی سرمایهگذاریهای علمی به وجود سازوکاری نیاز دارد که بتواند ایدههای نو را شناسایی کند، از پژوهشگران در مراحل مختلف حمایت کند و دستاوردهای علمی را به نیازهای واقعی جامعه و اولویتهای کشور متصل سازد.
بررسی عملکرد یکسال گذشته (هفته دولت ۱۴۰۴ تا ۱۴۰۵) بنیاد ملی علم ایران ذیل معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاست جمهوری نشان میدهد این بنیاد در کنار استمرار حمایت از پژوهشهای بنیادی به سمت مأموریتگرایی، تنوعبخشی به ابزارهای حمایتی و تقویت پیوند میان پژوهش و مسائل ملی و جامعه حرکت کرده است.
این روند در شرایطی دنبال میشود که افزایش تقاضا برای دریافت حمایت پژوهشی فشار بیشتری بر فرایندهای کارشناسی و ارزیابی و داوری وارد کرده است. از همین رو توسعه شبکه داوران و ناظران، ارتقای زیرساختهای اجرایی و کوتاهسازی زمان بررسی طرحها از الزامات مرحله جدید فعالیت بنیاد به شمار میرود.
ثبت بیش از ۴۲ هزار طرح پژوهشی در کارنامه بنیاد
بر اساس اطلاعات مندرج در گزارش عملکرد بنیاد ملی علم ایران تاکنون ۴۲ هزار و ۷۸۵ طرح پژوهشی به این نهاد ارائه شده که از این تعداد ۱۵ هزار و ۶۳۶ طرح به تصویب رسیده است.
نسبت پذیرش طرحها در این گزارش ۳۶.۵ درصد اعلام شده است؛ آماری که از گستردگی مراجعه پژوهشگران و دانشگاهیان به سازوکارهای حمایتی بنیاد و نقش آن در تأمین بخشی از منابع مورد نیاز پژوهشهای دانشگاهی و بنیادی کشور حکایت دارد.
این آمار همچنین نشان میدهد بنیاد ملی علم ایران در سالهای فعالیت خود به یکی از مسیرهای مهم حمایت سازمانیافته از پژوهشگران و طرحهای علمی تبدیل شده است؛ مسیری که در آن طرحها پیش از تصویب در فرایندهای تخصصی داوری و ارزیابی قرار میگیرند.
رشد ۹۰ درصدی طرحهای دریافتی
یکی از مهمترین دادههای گزارش عملکرد بنیاد افزایش شمار طرحهای دریافتی در دوره مقایسهای است. بر اساس این گزارش تعداد طرحهای ثبتشده از چهار هزار و ۶۸۵ طرح به هشت هزار و ۹۹۸ طرح افزایش یافته است؛ رشدی که حدود ۹۰ درصد برآورد میشود.
افزایش تقاضا برای دریافت حمایت پژوهشی میتواند از یک سو نشانه افزایش شناخت جامعه علمی از برنامهها و خدمات بنیاد باشد و از سوی دیگر ضرورت توسعه ظرفیتهای اجرایی این نهاد را نشان دهد.
با افزایش شمار طرحهای ورودی فرایند بررسی علمی، انتخاب داور، دریافت نظرهای تخصصی، اصلاح طرحها و تصمیمگیری نهایی نیز با حجم بیشتری از کار مواجه میشود. بنابراین رشد تقاضا در صورتی میتواند به افزایش کیفیت نظام پژوهش منجر شود که با توسعه متناسب ظرفیت کارشناسی و سامانههای پشتیبان همراه باشد.
افزایش زمان ارزیابی طرحها به ۸۶ روز
در کنار رشد تعداد طرحهای دریافتی میانگین زمان ارزیابی طرحها نیز از ۷۳ روز به ۸۶ روز رسیده است؛ افزایشی که حدود ۱۸ درصد محاسبه میشود.
این افزایش زمان را میتوان در ارتباط با رشد قابل توجه پروندههای ورودی و افزایش فشار بر شبکه کارشناسی و داوری بررسی کرد. با این حال طولانی شدن فرایند ارزیابی میتواند بر زمان آغاز اجرای طرحها و برنامهریزی پژوهشگران اثر بگذارد.
بر همین اساس توسعه زیرساختهای دیجیتال، افزایش شمار کارشناسان، بهروزرسانی بانک داوران متخصص و طراحی فرایندهای سریعتر برای بررسی طرحها از جمله اقداماتی است که میتواند میان دقت علمی و سرعت تصمیمگیری تعادل ایجاد کند.
انجام بیش از ۱۳ هزار داوری با مشارکت ۴۵۳۱ داور
بررسی عملکرد شبکه داوری بنیاد ملی علم ایران نشان میدهد در دوره مورد بررسی ۱۳ هزار و ۴۹۲ داوری با مشارکت چهار هزار و ۵۳۱ داور انجام شده است.
مجموع مبالغ پرداختشده در بخش داوری نیز ۲۲ میلیارد تومان اعلام شده است. این ارقام بیانگر گستردگی شبکهای است که وظیفه بررسی علمی طرحها و سنجش میزان نوآوری و امکانپذیری و کیفیت روششناسی و ظرفیت اثرگذاری آنها را بر عهده دارد.
گسترش شبکه داوری از آن جهت اهمیت دارد که افزایش تنوع رشتهها و موضوعات پژوهشی نیازمند بهرهگیری از داورانی با تخصصهای مختلف است. همچنین توزیع مناسب طرحها میان داوران میتواند از تمرکز بیش از حد پروندهها بر گروه محدودی از متخصصان جلوگیری کند.
ثبت ۵۱۴۶ مورد نظارت بر طرحها
در بخش نظارت نیز پنج هزار و ۱۴۶ مورد نظارت با مشارکت هزار و ۸۶۱ ناظر انجام شده است. میانگین تعداد نظارت برای هر ناظر ۲.۶ مورد اعلام شده و مجموع مبالغ پرداختشده در این بخش به ۱۳.۷ میلیارد تومان رسیده است.
نظارت بر طرحها مرحلهای مهم پس از تصویب و آغاز اجرای پژوهش است؛ زیرا صرف تصویب یک طرح نمیتواند تضمینکننده تحقق اهداف آن باشد. بررسی میزان پیشرفت، نحوه هزینهکرد اعتبار، انطباق فعالیتها با برنامه مصوب و ارزیابی خروجیهای پژوهش از جمله کارکردهای این مرحله به شمار میرود.
ترکیب داوری پیش از تصویب و نظارت در زمان اجرای طرح امکان هدایت دقیقتر منابع پژوهشی را فراهم میکند و میتواند از انحراف طرحها از اهداف اولیه یا مصرف ناکارآمد اعتبارات جلوگیری کند.
بازطراحی حمایتها بر مبنای مأموریتگرایی
بر اساس گزارش عملکرد بنیاد ملی علم ایران، این نهاد برای سال ۱۴۰۵ چهار محور مأموریتی را در اولویت برنامههای خود قرار داده است. این محورها عبارتاند از:
– گرنت پژوهشهای اکتشافی و تحولآفرین
– ظرفیتسازی برای پیشبرد مرزهای دانش و دستیابی به مرجعیت علمی و سرآمدی
– ایجاد ظرفیت برای خلق راهحلهای بدیع در حل مسائل و اولویتهای ملی
– ارتقای ارزشمندی علم در جامعه و ترویج علم
تعریف این چهار محور نشان میدهد بنیاد در حال حرکت از حمایت عمومی و یکسان از طرحها به سمت حمایت هدفمند و مأموریتمحور است.
در این الگو از یک سو پژوهشهای بنیادی و اکتشافی و پرریسک که میتوانند به کشفهای جدید منجر شوند مورد توجه قرار میگیرند و از سوی دیگر پژوهشهایی که به مسائل و اولویتهای کشور پاسخ میدهند در قالبی مشخصتر دنبال میشوند.
همزمان مرجعیت علمی و سرآمدی نیز بهعنوان یکی از اهداف اصلی مطرح شده است؛ هدفی که تحقق آن به حمایت بلندمدت از گروههای علمی توانمند، ایجاد زیرساخت پژوهشی و تمرکز منابع در حوزههای منتخب نیاز دارد.
اختصاص ۵۱۴ میلیارد تومان برای حمایت از ۴۰۰ طرح
در چارچوب برنامه مأموریتگرایی سال ۱۴۰۵ بنیاد ملی علوم، ۵۱۴ میلیارد تومان حمایت مصوب برای پشتیبانی از ۴۰۰ طرح پیشبینی شده است.
اختصاص این میزان اعتبار به مجموعهای مشخص از طرحها نشاندهنده تلاش برای تمرکز منابع و افزایش اثربخشی حمایتهای پژوهشی است. در چنین مدلی طرحها باید علاوه بر برخورداری از کیفیت علمی از ظرفیت لازم برای پاسخگویی به نیازهای راهبردی کشور نیز برخوردار باشند.
حمایت مأموریتمحور میتواند دانشگاهها و پژوهشگاهها را به سمت تعریف پروژههایی هدایت کند که میان دانش تولیدشده و مسائل واقعی کشور پیوند برقرار میکنند. با این حال موفقیت این رویکرد به انتخاب دقیق اولویتها، تعیین شاخصهای روشن برای ارزیابی خروجیها و استمرار تأمین مالی وابسته است.
حمایت از پژوهشهای اکتشافی و تحولآفرین
یکی از محورهای برنامه بنیاد در سال ۱۴۰۵ حمایت از پژوهشهای اکتشافی و تحولآفرین است. این نوع پژوهشها معمولاً در مراحل اولیه با عدم قطعیت و ریسک بیشتری همراهاند و ممکن است در کوتاهمدت به محصول یا کاربرد مستقیم منجر نشوند.
با وجود این بسیاری از دستاوردهای بزرگ علمی و فناوری از همین پژوهشهای اولیه و ایدههای پرریسک شکل میگیرند. اختصاص گرنتهای ویژه به این حوزه میتواند به پژوهشگران اجازه دهد ایدههایی را دنبال کنند که در قالب حمایتهای متعارف امکان جذب اعتبار پیدا نمیکنند.
این حمایتها در صورت تداوم و همراهی با ارزیابی مرحلهای میتوانند زمینهساز شکلگیری فناوریهای نو و ایجاد ظرفیتهای علمی جدید شوند.
مرجعیت علمی و سرآمدی؛ تمرکز بر توانمندیهای منتخب
محور دیگر برنامه بنیاد، ظرفیتسازی برای دستیابی به مرجعیت علمی و سرآمدی است. مرجعیت علمی تنها با افزایش تعداد تولیدات علمی ایجاد نمیشود بلکه به شکلگیری گروههای پژوهشی اثرگذار، دسترسی به زیرساختهای مناسب، تربیت نیروی انسانی و حضور فعال در شبکههای علمی بینالمللی نیاز دارد.
در این چارچوب حمایت هدفمند از سرآمدان علمی و طرحهای شاخص میتواند به تمرکز ظرفیتهای پراکنده و ایجاد قطبهای تخصصی در حوزههای اولویتدار کمک کند.
حل مسائل ملی با راهحلهای بدیع
سومین محور برنامه سال ۱۴۰۵ بنیاد نیز ایجاد ظرفیت برای ارائه راهحلهای بدیع در حل مسائل و اولویتهای ملی است.
در این رویکرد پژوهش باید از مرحله تولید دانش فراتر رود و به ارائه راهحل برای چالشهای کشور منجر شود. مسائل حوزههای مختلف از محیطزیست و انرژی تا سلامت، صنعت، کشاورزی و حکمرانی میتوانند در قالب پروژههای مسئلهمحور به دانشگاهها و پژوهشگاهها واگذار شوند.
مزیت این مدل آن است که منابع پژوهشی را به سمت نیازهای واقعی هدایت میکند و امکان ارزیابی نتیجه پژوهش را بر اساس میزان اثرگذاری آن افزایش میدهد.
۳۰ میلیارد تومان برای ترویج علم و «شب علم»
ترویج علم نیز در برنامه بنیاد ملی علم ایران جایگاه مستقلی دارد. بر اساس گزارش ارائهشده ۳۰ میلیارد تومان حمایت مصوب برای این حوزه پیشبینی شده است.
این حمایت شامل پشتیبانی از ۱۰ رویداد «شب علم» و ۳۰ طرح پژوهشی ترویجی میشود. هدف از این برنامهها تقویت ارتباط میان جامعه علمی و عموم مردم و افزایش آگاهی عمومی نسبت به نقش علم در زندگی روزمره و توسعه کشور است.
برگزاری رویدادهای ترویجی میتواند فرصتی برای گفتوگوی مستقیم پژوهشگران با مردم، معرفی دستاوردهای علمی کشور، افزایش سواد علمی و تشویق نوجوانان و جوانان به انتخاب مسیرهای علمی و فناورانه فراهم کند.
ترویج علم همچنین از منظر اجتماعی اهمیت دارد؛ زیرا آشنایی مردم با فرایند تولید دانش و دشواریهای پژوهش میتواند نگاه واقعبینانهتری نسبت به دستاوردهای علمی و ظرفیتهای دانشگاهی کشور ایجاد کند.
ضرورت تقویت ظرفیتهای اجرایی همزمان با افزایش حمایتها
مجموع دادههای گزارش عملکرد بنیاد ملی علم ایران از رشد قابل توجه دامنه فعالیت این نهاد حکایت دارد؛ از افزایش طرحهای دریافتی و گسترش شبکه داوری و نظارت تا تعریف محورهای مأموریتمحور و اختصاص اعتبار برای حمایت از طرحهای اولویتدار.
با این حال افزایش میانگین زمان ارزیابی از ۷۳ به ۸۶ روز نشان میدهد توسعه منابع مالی باید همزمان با تقویت ظرفیت اجرایی پیش برود. افزایش تعداد کارشناسان، توسعه بانک داوران تخصصی، استفاده مؤثرتر از سامانههای الکترونیکی و تفکیک مسیر ارزیابی طرحها بر اساس نوع و سطح پیچیدگی میتواند به کاهش زمان بررسی کمک کند.
همچنین ارزیابی میزان تحقق اهداف طرحها، سنجش خروجیهای علمی و فناورانه و بررسی اثرگذاری اجتماعی و اقتصادی پژوهشها برای اطمینان از اثربخشی اعتبارات ضروری است.
گزارش عملکرد مرداد ۱۴۰۵ بنیاد ملی علم ایران از تلاش این نهاد برای بازطراحی نظام حمایت از پژوهش حکایت دارد؛ بازطراحی که در آن پژوهشهای اکتشافی و تحولآفرین، مرجعیت علمی، حل مسائل ملی و ترویج علم چهار ضلع اصلی سیاست حمایتی را تشکیل میدهند.
به نقل از ایرنا، رشد نزدیک به ۹۰ درصدی طرحهای دریافتی، ثبت بیش از ۴۲ هزار طرح در کارنامه بنیاد، انجام بیش از ۱۳ هزار داوری، نظارت بر بیش از پنج هزار طرح و پیشبینی ۵۱۴ میلیارد تومان حمایت برای ۴۰۰ طرح نشان میدهد دامنه فعالیت این نهاد در حال گسترش است.
اکنون چالش اصلی، ایجاد تناسب میان افزایش تقاضا و ظرفیت اجرایی، حفظ کیفیت ارزیابیها، تسریع در فرایند تصمیمگیری و اطمینان از آن است که حمایتهای پژوهشی در نهایت به تولید دانش اثرگذار، حل مسائل کشور و تقویت جایگاه علمی ایران منجر شود.
