تبدیل یک پژوهش زلزلهشناسی به پرونده جاسوسی
بازداشت یک زلزلهشناس آمریکاییِ متولد چین به اتهام جاسوسی، به یکی از جنجالیترین پروندههای علمی سالهای اخیر تبدیل شده است؛ پروندهای که همزمان با محدود شدن دسترسی به دادههای لرزهای چین، نگرانیها درباره آینده همکاریهای علمی و پژوهشهای بینالمللی در حوزه زلزله را افزایش داده است.
بازداشت یک زلزلهشناس آمریکایی متولد چین به اتهام جاسوسی، مرز باریک میان پژوهشهای علمی و ملاحظات امنیتی را مورد توجه قرار داده است. این پرونده که آینده همکاریهای علمی میان چین و آمریکا را تحت تأثیر قرار داده، دسترسی پژوهشگران جهان به دادههای لرزهای چین را نیز با محدودیتهای جدید مواجه کرده است.
«ریچارد استون»؛ خبرنگار ارشد نشریه ساینس که بر سوژههایی در آسیا تمرکز دارد و به موضوعات چالش برانگیز میپردازد، به تازگی در گزارشی به موضوع دستگیری این زلزلهشناس چینی پرداخته است.
حدود یک سال و نیم پیش «یولین چن»؛ زلزلهشناس چینیتبار و شهروند آمریکا، پس از پایان سفری یکماهه به چین، هنگام خروج از فرودگاه بینالمللی پکن توسط مأموران امنیتی این کشور بازداشت شد.
چن که از سال ۲۰۱۱ تابعیت آمریکا را دریافت کرده بود، سالها برای دیدار خانواده، سخنرانی در دانشگاهها و همکاری با پژوهشگران چینی در قالب پروژههای شرکت آمریکایی EMR Solutions & Technology به چین سفر میکرد. اما بار آخر سفر او با بازداشت و طرح اتهام جاسوسی پایان یافت.
همسر او، «یوفانگ رونگ» که خود نیز زلزلهشناس است، میگوید مأموران امنیتی بیش از ۱۰۰ بار از چن در مورد تحقیقاتش بازجویی کردهاند و او در طول بازداشت، گاه ساعتها با دست و پای بسته روی چهارپایهای سفت نگه داشته میشد. مقامهای چینی سرانجام در اول مه ۲۰۲۵ چن را به جاسوسی متهم کردند و او همچنان بدون برگزاری دادگاه در بازداشت به سر میبرد.
پژوهشی که از زمینلرزه آغاز شد و به پرونده امنیتی رسید
بر اساس این گزارش، یکی از پروژههای پژوهشی چن برای وزارت امور خارجه آمریکا، تحلیل دادههای لرزهای به منظور بررسی ۶ آزمایش هستهای زیرزمینی کره شمالی بود. شرکت محل فعالیت او تأکید کرده است که هیچیک از این فعالیتها در گذشته طبقهبندیشده نبوده و در حال حاضر نیز طبقهبندیشده نیستند و چن هرگز مجوز دسترسی به اطلاعات طبقهبندیشده نداشته است. مدیران این شرکت میگویند هیچ نگرانی امنیتی درباره فعالیتهای علمی او وجود نداشت.
محدودیت تازه چین بر دادههای لرزهای
بازداشت چن همزمان نگرانیها درباره محدود شدن دسترسی به دادههای ژئوفیزیکی در چین را نیز تشدید کرده است. بر اساس سیاستی که از سال ۲۰۱۶ اجرا میشد، شبکههای لرزهنگاری و دیگر پروژههای دولتی موظف بودند دادههای خام و پردازششده خود را در سامانه ملی دادههای مرکز شبکههای زلزله چین (CENC) ثبت کنند.
هرچند دسترسی به بخشی از دادههای حساس از همان زمان نیز محدود بود، اما بسیاری از دادهها پس از ثبتنام در اختیار پژوهشگران داخلی و خارجی قرار میگرفت یا بهصورت آزاد قابل دریافت بود. با این حال، مرکز شبکههای زلزله چین در ۲۶ مارس اعلام کرد که از این پس، به جز در مواردی که مجوز ویژه صادر شود، دادههای خام لرزهنگاری و اطلاعات پایه ایستگاههای پایش را منتشر نخواهد کرد. این مرکز با استناد به ملاحظات امنیت دادهها و امنیت ملی اعلام کرد که کاربران تنها به دادههای پردازششده یا تحلیلهای سفارشی دسترسی خواهند داشت.
نگرانی جامعه علمی از آینده همکاریهای بینالمللی
پرونده چن نگرانی گستردهای را در میان جامعه لرزهشناسی جهان ایجاد کرده است. سه زلزلهشناس آمریکایی که سابقه همکاری با پژوهشگران چینی را داشتهاند، به دلیل نگرانی از تبعات احتمالی برای همکاران خود در چین، از گفتوگو درباره این پرونده خودداری کردهاند.
به گفته پژوهشگران، محدود شدن دسترسی به دادههای خام لرزهای میتواند مطالعات مربوط به خطر زلزله، شناخت گسلها و بررسی ساختار داخلی زمین را با دشواری روبهرو کند. همچنین راستیآزمایی نتایج تحقیقات منتشرشده از سوی پژوهشگران چینی نیز برای جامعه علمی بینالمللی دشوارتر خواهد شد.
کاربرد دوگانه دادههای لرزهای
تحقیقات چن نمونهای از ماهیت «دوگانه» بسیاری از پژوهشهای علمی است. همان روشهایی که برای مطالعه ساختار پوسته زمین، تحلیل امواج لرزهای و ارزیابی خطرات زلزله استفاده میشوند، در عین حال قادرند برای پایش آزمایشهای هستهای نیز به کار گرفته شوند.
چن در یکی از پژوهشهای مشترک خود که سال ۲۰۲۴ در Geophysical Journal International منتشر شد، با استفاده از بیش از ۳۱ هزار رکورد لرزهای ثبتشده توسط ۳۴۶ ایستگاه در شرق آسیا، نقشههایی از نحوه جذب انرژی لرزهای در پوسته زمین تهیه کرده بود. در این مقاله عنوان شده بود که با حمایت مالی آزمایشگاه تحقیقاتی نیروی هوایی آمریکا و وزارت امور خارجه این کشور انجام شده و از همکاری مرکز شبکههای زلزله چین نیز تشکر کرده بود.
با این حال، همین روشها میتوانند به نظارت بر آزمایشهای هستهای کمک کنند. چن در دسامبر ۲۰۲۰، تحت قراردادی از دفتر کنترل تسلیحات وزارت امور خارجه، گزارشی فنی نوشته بود که در آن تلاش شده بود تا تخمینها از بزرگی و قدرت آزمایشهای هستهای کره شمالی بهبود یابد و سیگنالهای آنها از زمینلرزههای طبیعی متمایز شوند. به گفته شرکت محل فعالیت چن، تمام تحلیل دادهها مطابق مقررات چین انجام شده و دادههای خام هرگز از این کشور خارج نشده است.
هیچ مدرک عمومی بازداشت چن را به محدودیت بعدی دادهها توسط مرکز شبکههای زلزله چین مرتبط نمیکند. اما حساسیت استراتژیک سوابق لرزهنگاری چین با دو سیگنال کوچک شناسایی شده در نزدیکی سایت آزمایش هستهای لوپ نور چین در ژوئن ۲۰۲۰ نشان داده میشود. در فوریه ۲۰۲۶، مقامات آمریکایی ادعا کردند که این سیگنالها ناشی از یک انفجار هستهای پنهان با قدرت انفجاری پایین بودهاند؛ چین این اتهام را رد میکند. دادههای نظارتی بینالمللی برای تعیین طبیعی یا انفجاری بودن سیگنالها کافی نبود و زلزلهشناسان گفتهاند که سوابق دقیقتر از شبکه بسیار متراکمتر چین ممکن است این سوال را حل کند.
روایتهای متناقض پکن و واشنگتن
در حالی که وزارت امور خارجه آمریکا در مارس ۲۰۲۶ اعلام کرد چن به ناحق بازداشت شده است، دولت چین این ادعا را رد کرده و تأکید دارد هیچ موردی از بازداشت غیرقانونی وجود ندارد.
در همین حال، یکی از رسانههای چینی مدعی شده است چن در جریان سفر خود تجهیزات لرزهنگاری را به مناطق کوهستانی راهبردی و اطراف تأسیسات مهم پدافند غیرعامل منتقل کرده و مخفیانه ابزارهای نظارتی موقت را برای جمعآوری دادههای زمینشناسی گسترده و طبقهبندیشده دست اول مستقر کرده است.
همسر چن این اتهامات را کاملاً بیاساس میداند و میگوید او هرگز به چنین مناطقی نرفته و هیچ تجهیزات میدانی با خود نداشته است.
پیامدهای فراتر از یک پرونده قضایی
پرونده یولین چن اکنون از یک اختلاف قضایی فراتر رفته و به موضوعی در روابط علمی و سیاسی چین و آمریکا تبدیل شده است.
به نقل از ایسنا، وزارت امور خارجه آمریکا در حال بررسی اقداماتی از جمله هشدار جدیتر درباره سفر شهروندان آمریکایی به چین و حتی قرار دادن این کشور در فهرست دولتهای حامی بازداشتهای غیرقانونی است. این عنوان سال گذشته با فرمان اجرایی ایجاد شده و تاکنون در مورد ایران و افغانستان نیز اعمال شده است. این اقدام در صورت اجرا میتواند زمینهساز تحریمها، محدودیتهای صادراتی و سایر فشارهای دیپلماتیک شود.
در سوی دیگر، جامعه علمی نگران است که محدود شدن تبادل دادههای لرزهای، روند تحقیقات بینالمللی در زمینه زلزله و مخاطرات طبیعی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
