میدانگاه عباسی در آستانه مرمت؛ احیای بخشی از حافظه تاریخی اصفهان

میدانگاه عباسی اصفهان، فضای شهری ارزشمندی که با معماری هتل تاریخی عباسی و بافت پیرامونی آن پیوند خورده است، پس از پنج سال از ثبت در فهرست آثار ملی، در آستانه عملیات مرمت قرار دارد؛ پروژه‌ای که موفقیت آن در گرو حفظ اصالت معماری و استفاده از ظرفیت متخصصان میراث فرهنگی خواهد بود.

به گزارش سیناپرس، میدانگاه عباسی که پیوندی ناگسستنی با قدیمی‌ترین هتل ایران یا همان مهمانسرای عباسی دارد، پس از پنج سال قرارگیری در فهرست آثار ملی، در آستانه عملیات مرمت توسط شهرداری اصفهان قرار گرفته است؛ اکنون باید دید این فضای شهری که بخشی از حافظه جمعی اصفهان است، چگونه در مسیر ساماندهی قرار دارد و تا چه اندازه از متخصصان برای مرمت این میدانگاه شهری بهره گرفته می‌شود؟

میدانگاه و مجموعه عباسی که در دهه پنجاه شمسی با هدف ایجاد منظر بصری مناسب در مقابل هتل عباسی طراحی و اجرا شد، اکنون پس از گذشت پنج سال از زمان ثبت ملی، بار دیگر در دستور کار شهرداری اصفهان قرار گرفته است. این میدانگاه که به دلیل همخوانی با بافت تاریخی اطراف، از آثار ارزشمند معماری معاصر اصفهان به شمار می‌رود، طی سالیان اخیر دچار فرسودگی شده و نیازمند یک بازنگری اصولی است.

نکته قابل توجه در مورد هویت بصری این منطقه، ‌معماری متناسب و همراستای میدانگاه عباسی با معماری بیرونی هتل عباسی است که معمار آن یعنی «الیاس یاسی ‌گبای» در فرآیند آفرینش آن نقش محوری داشته است. گبای که دانش‌آموخته دانشگاه تهران و بوزار پاریس است، علاوه بر طراحی نمای بیرونی هتل عباسی جهت همخوانی با بافت تاریخی این محدوده از شهر، در دهه پنجاه شمسی نیز در یک مسابقه طراحی، برنده طرح طراحی میدانگاه عباسی شد.

طراحی او با احترام به بناهای تاریخی مجاور و صد البته مهمانسرای عباسی و بهره‌گیری از عناصر معماری ایرانی همچون رواق‌ها، گنبدهای چندضلعی فیروزه‌ای، ظرافت‌های کاشیکاری و الگوبرداری از طرح «گودال‌باغچه» متناسب با معماری نواحی مرکزی ایران، انجام شده است تا میدانگاه به عنوان پیشخوانی برای خدمات گردشگری و صنایع دستی، با شکوه هتل عباسی هم‌افزایی داشته باشد.

این میدانگاه که در سال‌های پس از انقلاب اسلامی به یکی از پاتوق‌های اصلی فرهنگی اصفهان و مرکزی برای فروشگاه‌های کتاب تبدیل شد، در ۲ دهه اخیر با افت کیفیت و فرسودگی ساختاری مواجه شده است. اگرچه پس از ثبت ملی این بنا در پنج سال گذشته، گام‌هایی برای انتخاب مشاور و بررسی ابعاد طرح مرمت برداشته شد و گفتگوهایی نیز با الیاس یاسی گبای که هم اکنون ساکن آمریکا است، صورت گرفت اما از سال ۱۴۰۰ به این سو، هیچ نشانه و اثری از عملیات مرمت یا ساماندهی لازم در این میدانگاه مشاهده نشده است.

با این حال سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان خبر داده که قرار است مرمت این میدانگاه شهری را با بهره‌گیری از طرح متخصصان آتلیه این نهاد آغاز کند.

با توجه به ارزش‌های تاریخی و معماری این اثر، اکنون پرسش اصلی از سوی متخصصان و فعالان میراث فرهنگی این است که آیا در این مرحله از مرمت، آسیب‌شناسی کامل بنا صورت گرفته و آیا برای حفظ اصالت طرح و جلوگیری از آسیب به هویت بصری میدانگاه، از نظر الیاس یاسی گبای و تجربیات سایر متخصصان نام‌آشنای حوزه معماری بهره گرفته خواهد شد؟

در این پیوند، یک فعال میراث فرهنگی گفت: در پی یک نشست مشترک میان نمایندگان شهرداری و اداره کل میراث فرهنگی اصفهان، موضوع مرمت و ساماندهی میدانگاه عباسی به عنوان یکی از اولویت‌های برنامه‌ریزی شهری و حفاظتی در دستور کار قرار گرفت و بر لزوم انجام مطالعات فنی دقیق و آسیب‌شناسی جامع پیش از هرگونه اقدام اجرایی تاکید شد.

نرگس درخشان افزود: روند رسیدگی به وضعیت ساختاری و کارکردی میدانگاه عباسی در حال بررسی است و آن‌طور که گفته شده طبق توافقات صورت گرفته، مسوولیت بررسی‌های فنی و ارائه طرح مرمت به سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان محول شده است تا فرآیند ساماندهی این مجموعه بر پایه مستندات علمی پیش برود.

وی اظهار داشت: در میدانگاه عباسی، کسبه، شهرداری و میراث فرهنگی دخیل هستند و از این رو تدوین یک تفاهم‌نامه جامع میان آن‌ها به عنوان زیربنای اجرای طرح ساماندهی و مرمت اهمیت دارد تا با همکاری سه‌جانبه و برقراری هماهنگی میان نیازهای اقتصادی کسبه‌ و الزامات حفاظتی میراث فرهنگی به یک مدل مدیریتی پایدار در این راستا رسید.

درخشان یکی از محورهای اصلی و لازم را ضرورت انجام مطالعات دقیق در تهیه طرح مرمت این اثر و پایدارسازی سازه آن دانست و تاکید کرد: با توجه به ماهیت میراث معاصر این مجموعه، هرگونه مداخله در بنا باید با رعایت دقیق ضوابط میراث فرهنگی و با هدف کمترین میزان دخالت در فضای اصلی اثر انجام شود.

وی ادامه داد: سازمان نوسازی و بهسازی موظف است پیش از ورود به مراحل اجرایی، فرآیند آسیب‌شناسی دقیق را تکمیل کند. این مطالعه شامل شناسایی دقیق نقاط آسیب، بررسی تنش‌های سازه و ارائه راهکارهای فنی متناسب با استانداردهای مرمت است.

این فعال میراث فرهنگی تصریح کرد: پس از تکمیل این مطالعات باید گزارش نهایی شامل اولویت‌های اجرایی و برآورد هزینه‌های لازم ارائه شود تا بر این اساس، روند عملیاتی کار پس از بررسی مستندات فنی و توافق بر سر اولویت‌ها آغاز شود.

وی با بیان اینکه در دهه‌های اخیر این اثر با بی‌مهری و بی‌توجهی روبرو شده است، گفت: میدانگاه عباسی یکی از پاتوق‌های شهری اصفهان و در جوار مهمانسرای عباسی حتی پس از ثبت ملی از حمایت چندانی در راستای مرمت از سوی بهره‌برداران و نهادهای متولی برخوردار نشد و از این رو رسیدگی به این اثر معاصر را باید به فال نیک گرفت اما به این شرط که با آسیب‌شناسی کامل، در تهیه طرح مرمت از دانش متخصصان کاربلد اصفهان بهره برده باشند.

عضو انجمن مفاخر معماری ایران نیز در این ارتباط معتقد است که اولین گام اساسی شهرداری در مرمت میدانگاه عباسی، باید مشورت با متخصصان باشد.

محمود درویش از بایدهای مرمت این اثر معاصر اصفهان گفت و اینکه باید در طرح مرمت از مشورت الیاس گبای، بهره گرفت.

وی افزود: مرمت اساسی اولین کاری است که باید انجام شود. پارکینگ به هیچ وجه قابل استفاده نیست و خطرناک است و سطوح ناهنجاری دارد که باید اصلاح شود. پله‌ها تا حدود زیادی در اثر عوامل جوی مثل باد و باران فرسایش سنگین داشته‌اند و هرکس هر طور خواسته، در بنا دخل و تصرف کرده است و بنابراین انواع و اقسام تغییرات داده شده که همه این‌ها باید بررسی و مطالعه شود.

این معمار پیشکسوت اصفهانی که دومین برنده مسابقه طراحی و معماری فضای مقابل هتل عباسی در سال پنجاه بوده است، گفت: علت وجودی مجموعه و میدانگاه عباسی فضای باز جلوی هتل بود و در صورت مساله‌ای که مطرح شد، این مجموعه قرار بود عناصر مکمل هتل را داشته باشد؛ چرا که در یک کاروانسرای تاریخی امکان تعبیه رستوران‌های بیشتر، مراکز فروش صنایع دستی و خدماتی به گردشگران نبود و بنابراین کمبودهایی که در هتل احساس می‌شد و امکان تعبیه آن‌ها نبود در این مجموعه تعریف و طراحی شد.

به گفته وی، شهرداری نتوانست از مجموعه عباسی بهره برداری مناسبی را که پیش‌بینی کرده ‌بود، داشته باشد و بنابراین با واگذاری برخی از سرقفلی‌ها شرایط عوض شد.

اشاره درویش به ورود کتاب‌فروشی‌ها به مغازه‌های زیر رواق‌ها و گرداگرد گودال باغچه مجموعه و میدانگاه عباسی است. وی بر این باور است که فضای بیرونی هتل عباسی باید مثل فضای داخلی هتل، زنده و فعال باشد برای این منظور باید اقدامات اساسی از سوی نهادهای ذی مدخل اندیشیده شود.

همچنین معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان نیز پیرامون چگونگی طرح مرمت ارائه شده از سوی سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری گفت: طرح مرمت این اثر ملی که توسط شهرداری اصفهان تهیه شده است، هفته گذشته در شورای فنی ارائه و در حال بررسی است.

سید روح‌الله سیدالعسگری افزود: با توجه به اینکه در حدود پنجاه سال گذشته اقدام اساسی و مؤثری در این مکان صورت نگرفته، عرصه این اثر معاصر نیازمند بازسازی و بهسازی است که در همین راستا، شهرداری اصفهان برنامه‌ای برای اجرای عملیات بهسازی در دستور کار دارد.

وی در خصوص جزئیات طرح ارائه شده تصریح کرد: کلیات طرح شهرداری عمدتاً مبتنی بر بازسازی و اصلاح است و قرار نیست دخل و تصرفی در ماهیت بنا صورت گیرد.

سیدالعسگری اظهار داشت: آسیب‌شناسی میدانگاه توسط شهرداری انجام و در قالب مستندات تصویری به شورا ارائه شده است که شامل مواردی همچون مرمت کاشی‌کاری‌ها، بازسازی گنبدهای چندضلعی گرداگرد بنا و اصلاح سنگ‌فرش‌هاست.

معاون اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان تأکید کرد: اقدامات پیش‌بینی شده در این طرح، همگی در راستای مرمت و بهسازی است و نیازی به تغییرات ساختاری وجود ندارد.

وی خاطرنشان کرد: این طرح هم‌اکنون در مرحله ارزیابی نهایی قرار دارد و اداره کل میراث فرهنگی ظرف یک تا ۲ هفته آینده نظر قطعی شورای فنی را در این باره اعلام خواهد کرد.

در همین راستا مدیرعامل سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان نیز با بیان اینکه عملیات بازسازی و مرمت میدانگاه عباسی در سال جاری آغاز می‌شود، تأکید کرد که هدف اصلی از این طرح مرمت عین به عین عناصر آسیب‌دیده و حفظ کامل اصالت بنا است.

محمدعلی ایزدخواستی در خصوص آخرین وضعیت طرح مرمت میدانگاه عباسی مقابل هتل عباسی اظهار داشت: طرح مرمت این بنا توسط آتلیه سازمان نوسازی و بهسازی تهیه شده و در حال حاضر پروژه در مرحله به‌روزرسانی برآوردهای مالی قرار دارد.

وی با اشاره به پیشینه اقدامات صورت گرفته در این بنا گفت: پیش از این در سال ۱۴۰۰، مشاوره جهت مقاوم‌سازی پی ساختمان و پارکینگ اخذ شد که پروژه آن در سال ۱۴۰۱ با موفقیت به اتمام رسید. همچنین در سال ۱۴۰۲، فرآیند آسیب‌شناسی بنا توسط کارشناسان سازمان نوسازی و بهسازی انجام شد چرا که انجام آسیب‌شناسی دقیق، پیش‌شرط اصلی برای ارائه طرح مرمت است.

ایزدخواستی در خصوص رویکرد فنی طرح تصریح کرد: رویکرد ما در قبال این بنا، مرمت و احیای عین به عین عناصر آسیب‌دیده است. در این راستا، تکلیف طراح و آتلیه معماری کاملاً روشن است؛ آن‌ها باید امانت‌دار بنا و حافظ اصالت آن باشند.

وی افزود: اگر قرار بر تغییر در ساختار بنا بود، حتماً باید با معمار اولیه یعنی آقای الیاس یاسی گبایی مراجعه می‌شد اما تصمیم قطعی ما بر حراست از اصالت بناست؛ هرچند در صورت بروز هرگونه ابهام در طول انجام طرح حتماً با طراح اولیه مشورت خواهد شد.

مدیرعامل سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان با ابراز امیدواری از آغاز عملیات اجرایی افزود: تلاش ما بر این است که عملیات مرمت در همین سال جاری آغاز شود. این طرح شامل طیف گسترده‌ای از عملیات از جمله ایزولاسیون سقف، مرمت گنبدهای چندضلعی و کاشیکاری آن‌ها، مرمت آجرکاری نما، اصلاح کف‌سازی، نورپردازی و همچنین اصلاح و مرمت دیوارها و سقف راهروها و کوریدورها خواهد بود.

مجموعه و میدانگاه عباسی در پیوند با بازآفرینی کاروانسرای مادرشاه مشهور به هتل عباسی در دهه پنجاه توسط شهرداری اصفهان بنا شد.

این بنا با شماره ثبت ۳۱۹۴۵ و با ارزش‌گذاری فرهنگی از سوی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، ثبت ملی و در اردیبهشت ۱۴۰۰ به استانداری اصفهان جهت اطلاع به دستگاه‌های اجرایی ابلاغ شد.

معماری ایرانی اسلامی مجموعه فرهنگی عباسی به عنوان پیشخوان خدمات فرهنگی، فروش صنایع دستی، خدمات پذیرایی و چشم انداز هتل عباسی طراحی و اجرا شد.

این مکان در سال‌های پس از انقلاب مرکز فروش کتاب و کالاهای فرهنگی بوده است؛میدانگاه عباسی با کارکرد و ارزش‌گذاری فرهنگی جایگاه ویژه ای در حافظه جمعی شهروندان اصفهان و به خصوص دوستداران کتاب دارد.

به نقل از ایرنا، هتل عباسی با طرحی از «ماکسیم سیرو» معمار فرانسوی از دل کاروانسرای صفوی «مادرشاه» بازآفرینی شد، نمای بیرونی این اثر توسط «الیاس یاسی گبای » معمار ایرانی و دانش آموخته دانشگاه تهران و بوزار پاریس طراحی و ساخته شد.

بعدها به دلیل توجه و استقبال گردشگران و همچنین میزبانی دولت از دولتمردان و مهمانان خارجی به شهرداری اصفهان پیشنهاد داده شد تا برای همخوانی بیشتر، خانه‌های مقابل هتل خریداری و یک میدانگاه طراحی و اجرا شود و به این ترتیب میدانگاه معاصر اصفهان و مجموعه عباسی در سال ۵۰ شمسی با طراحی الیاس یاسی گبای بنا شد.