گردشگری آینده، مسیر تعالی و تجربه معنادار انسان است
پنجمین کنفرانس بینالمللی «گردشگری و معنویت» چهارشنبه ۳۰ اردیبهشت ماه با حضور چهرههای برجسته علمی ایرانی و خارجی در دانشگاه علم و فرهنگ به صورت حضوری و برخط برگزار شد.
در ابتدای این همایش دکتر سید سعید هاشمی رئیس دانشکده گردشگری دانشگاه علم و فرهنگ با اشاره به سالهای برگزاری این همایش، گفت: نخستین دوره این همایش در سال ۱۳۹۴ و دوره دوم در سال ۱۳۹۵ برگزار شد. سومین دوره نیز در سال ۱۳۹۷ با محور با محوریت (معنویت، راهی برای تحقق گردشگری پایدار) و موضوعاتی، چون مبانی فلسفی و تعالی انسان در گردشگری، مبانی روانشناسی و سلامت معنوی در گردشگری، مبانی جامعهشناسی و تعامل اجتماعی در گردشگری، مبانی زیباییشناسی فرهنگ، هنر و معماری در گردشگری و مبانی برنامهریزی، اقتصاد و مدیریت در گردشگری با رویکرد معنوی برگزار شد.
وی افزود: پس از وقفه چند ساله به دلیل شیوع کرونا، چهارمین دوره آن در سال ۱۴۰۲ با رویکرد «سلامت معنوی» برگزار شد.
هاشمی افزود: محورهای اصلی پنجمین دوره کنفرانس «گردشگری و معنویت» حول مفهوم معنویت و گردشگری بوده و بر اخلاق و کمال انسانی تأکید دارد، همچنین به دلیل شرایط کشورمان، این دوره با محوریت انسجام اجتماعی، تحول معنوی و رویکردهای آینده گردشگری از دیدگاه معنویت برگزار خواهد شد.
هاشمی در پایان تصریح کرد: با وجود همه دشواریها و شرایط جنگی، خوشبختانه حدود سی مقاله از کشورهای مختلف و با مشارکت اساتید داخلی و خارجی دریافت شده است که امروز تعدادی از آنها ارائه خواهد شد.
تحول غیرمادی گردشگری و اهمیت پایداری
محمدحسین ایمانی خوشخو رئیس دانشگاه علم و فرهنگ و رئیس پنجمین کنفرانس بینالمللی «گردشگری و معنویت» با اشاره به شعار این دوره از کنفرانس گفت: شعار امسال گردشگری و تحول است و به طور مشخص «گردشگری و تحول پایدار» به عنوان شعار سال توسط سازمان جهانی گردشگری تعیین شده است. به نظر میرسد حرکت به سمت چنین شعارهایی نشاندهنده نگاه جدیدی است که براساس آن، گردشگری فراتر از وسیلهای برای گذران اوقات فراغت دیده میشود و ابعاد گوناگون آن بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. تحول ممکن است در حوزه مادی و توسعه فیزیکی نیز معنا پیدا کند، اما تأکید بر «تحول پایدار» شاید ناظر بر تحول در حوزههای غیرمادی و یافتن آثار غیرمادی گردشگری باشد که به آن توجه خواهد شد.
وی افزود: تجربهای که در طول نزدیک به یک سال گذشته در شرایط جنگ داشتیم، گویای این حقیقت است. شعاری مطرح میشد با این مضمون که ناترازی از انرژی آغاز شد، اما به نظرم، اگر تعبیر درستی باشد، ما در گردشگری با «ناترازی عکس» مواجهیم. لحظهای تصور کنید در آن دوران سخت جنگ، اگر گردشگری نبود چه آسیبهای روحی بزرگی پدید میآمد. همین که دری گشوده میشد و مردم میتوانستند از خانهها خارج شوند، هرچند تحت فشار بودند، اما راهی نو برای رهایی از فشار یافتند. جمعیت زیادی از خانهها بیرون آمدند و هرکس به جایی رفت. این مسئله اشاره به مفهوم تابآوری دارد و امروزه به شدت نیازمند تابآوری اجتماعی هستیم. از هر سو فشار وجود دارد و مردم واقعاً نشان دادهاند که چه مقاومتی، حتی بیشتر از دوران هشت سال دفاع مقدس دارند.
ایمانی خوشخو ادامه داد: در دوران جنگ هشت ساله رزمندگان عزیزی در جبههها حضور داشتند، اما در شرایط کنونی، جنگ از طریق تکنولوژی خود را به خانههای مردم تحمیل کرده است و تبعات اقتصادی مستقیم و غیرمستقیم آن قابل انکار نیست. اگر به تابآوری توجه نکنیم، ممکن است مجبور به پرداخت هزینههای بسیار سنگینتری شویم. اینکه در شرایط سخت بتوانیم با این اوضاع کنار بیاییم و تحمل کنیم، از بُعد دینی «تسلیم» نامیده میشود. اما تسلیم به معنای رها کردن خود به بخت و اقبال نیست؛ بلکه آغاز همه ناملایمات همین است که نتوانیم مقاومت لازم را داشته باشیم.
وی با تأکید بر اینکه استفاده از ظرفیت و قدرت گردشگری در بازسازی روحی و بهبود سیستمهای درونی و بیرونی انسان است، تصریح کرد: این موارد همگی جزو مقولههای معنویت محسوب میشوند. همانگونه که در برخی مقالات نیز به آنها پرداخته شده است، بنابراین در فضای رویکرد معنوی، گردشگری فراتر از یک مصرفکننده خاص از حوزه خود خارج میشود و به نیرویی محرک برای نوآوری تبدیل میشود.
رئیس کنفرانس بین المللی گردشگری و معنویت در ادامه افزود: امروز روز جهانی میراث نیز هست. بحث حفاظت از میراث فرهنگی در همینجا معنا پیدا میکند و آن فلسفه گردشگری مطرح میشود. سفر برای چه هدفی انجام میشود؟ آیا صرفاً یک جابجایی فیزیکی از نقطهای به نقطه دیگر است؟ فلسفه اصلی سفر، آن چرایی گردشگری، بسیار حائز اهمیت است. یقیناً با کمی تأمل درمییابیم که چرایی اولیه آن مادی نیست. به همین دلیل ما همچنان بر مقوله رویکرد معنوی در گردشگری تأکید داریم و این موضوع از سوی دانشمندان و دانشجویان ما بیشتر مورد توجه قرار گیرد.
رئیس دانشگاه علم و فرهنگ تصریح در پایان کرد: این مقوله برای دانشمندان سایر کشورها نیز بسیار مهم تلقی میشود. حلقه ارتباطی ما با خارج از کشور، فصلنامه انگلیسی زبان «گردشگری و معنویت» است که به درجه عالی نیز رسیده است. رابطه ما با داخل و به ویژه با خارج از کشور از طریق همین نشریه برقرار است و امیدواریم همافزایی مطلوبی میان دانشکدههای گردشگری، دانشگاهها و رشتههای مرتبط با گردشگری ایجاد شود و این مقوله را بیشتر مورد بررسی قرار دهیم. اگر به درستی به این موضوع نگاه کنیم، شاید کشور ما اولین کشوری باشد که این فضای جدید را در گردشگری پدید آورده است.
گردشگری آینده به دنبال بازگشت به معناست
ولی تیموری، مشاور وزیر و مدیرکل مطالعات، آموزش و برنامهریزی گردشگری وزارت میراث فرهنگی در پنجمین کنفرانس بینالمللی «گردشگری و معنویت» عنوان کرد: مفهوم «گردشگری معنویت» یا «گردشگری تعالیبخش» به همت دانشگاه علم و فرهنگ، در ادبیات گردشگری کشور رواج یافته و ما افتخار داریم چند دوره آموزش کوتاهمدت را با همین رویکرد برگزار کنیم. همچنین مؤسسهای آموزشی با همین ادبیات، دورههایی را عمدتاً برای مدرسان و طلاب حوزههای علمیه در شهرستان قم و سایر شهرها، از جمله مشهد و شیراز، برگزار کرده است و این مباحث نشاندهنده آن است که گردشگری معنوی یکی از رویکردهای اصلی و قابلتوجهی است که باید به آن بپردازیم.
وی افزود: ارکان و مؤلفههای گردشگری نشان میدهند که نمیتوان گردشگری را صرفاً به عنوان یک صنعت اقتصادی یا فعالیت فراغتی در نظر گرفت، بلکه معنای عمیق آن زمانی آشکار میشود که گردشگری را پدیدهای انسانمحور بدانیم. ابعاد گوناگون انسان، طبیعتاً در رفتار گردشگری او نیز بازتاب مییابد. شاید هنوز پرسش اصلی در گردشگری این باشد که گردشگر به کجا سفر میکند و بیشتر بر مقصد تأکید میشود؛ اما در آینده، این پرسش به گونهای دیگر مطرح خواهد شد: گردشگر پس از سفر چه تجربهای به دست آورده، چه تحولی در او ایجاد شده و چه تغییری در نگاه او شکل گرفته است. آنچه در گردشگری معنویت محور اهمیت دارد، بهسرعت به سوی زیارت و گردشگری مذهبی گرایش مییابد، اما تمام آنچه از گردشگری معنویت یا معنویت در گردشگری مطرح میشود، در اصل به ارتباط عمیقتر انسان با خود، طبیعت، جامعه میزبان، فرهنگ، تاریخ و یا امری متعالی بازمیگردد. این تجربه معنویت ممکن است در یک مکان مقدس، در سکوت یک مقصد طبیعی، در یک آیین محلی، یک رویداد، یک روستای بومگردی، یا در مواجهه با میراث فرهنگی و سبک زندگی یک جامعه شکل گیرد؛ بنابراین گردشگری معنوی سفری است که انسان را از سطح دیدن و مصرف کردن به سطح فهمیدن، تأمل کردن و معنا یافتن ارتقا میدهد.
تیموری ادامه داد: با این نگاه، انسان معاصر با شتاب فناوری، فشارهای اقتصادی، بحرانهای اجتماعی، تنهایی، اضطراب و فرسودگی روانی روبهرو است. آینده گردشگری نه با افزایش تعداد سفر، ساخت زیرساخت یا توسعه فناوری، بلکه با کیفیت تجربه انسانی معنا پیدا میکند.
وی افزود: گردشگری آینده صرفاً در پی دیدن مقصدهای جدید نیست، بلکه به دنبال آرامش، اصالت، ارتباط انسانی، تجربه فرهنگی و بازگشت به معناست. از این منظر، چند روند مهم در آینده گردشگری از جمله گردشگری تحولآفرین؛ سفری که نگاه انسان را تغییر میدهد، گرایش به آرامش و سلامت روان؛ سفرهایی که به کاهش فشارهای روحی و بازسازی روان انسان کمک میکنند، گردشگری آهسته و اصیل؛ سفری که در آن گردشگر با جامعه محلی ارتباط واقعی برقرار میکند و گردشگری مبتنی بر میراث معنوی و فرهنگی؛ بهرهگیری از آیینها، سنتها، قصهها، معماری، موسیقی، خوراک و سبک زندگی محلی برای خلق تجربهای معنادار قابل توجه است.
وی تصریح کرد: شایسته است موضوع گردشگری و معنویت را با شرایط امروز جامعه خود نیز پیوند بزنیم. جامعه ما در شرایطی زندگی میکند که فشارهای اقتصادی، کاهش نشاط اجتماعی و نگرانیهای گوناگون بر روح و روان مردم تأثیر گذاشته است. در چنین وضعیتی، سخن گفتن از گردشگری معنوی نه یک موضوع حاشیهای یا لوکس، بلکه پاسخی به یکی از نیازهای جدی جامعه ایرانی است. انسان خسته و نگران، بیش از هر زمان دیگر به آرامش، طبیعت، امید و ارتباط انسانی نیاز دارد؛ بنابراین گردشگری میتواند نقشی فراتر از تفریح ایفا کند و به ابزاری برای ترمیم روان جامعه تبدیل شود. گردشگری را نباید فقط با شاخصهایی مانند تعداد سفر، میزان اقامت یا درآمد مقصد سنجید، بلکه باید پرسید: گردشگری چه نقشی در آرامش مردم، تقویت پیوندهای خانوادگی، ارتباط نسل جوان با میراث فرهنگی و بازسازی امید اجتماعی دارد؟
وی در ادامه گفت: ایران برای چنین رویکردی ظرفیتهای بسیار ارزشمندی دارد: سرزمین آثار تاریخی، سرزمین معنا، سرزمین زیارتگاهها، آیینها، عرفان، شعر، حکمت، مهماننوازی، شهرهای تاریخی و روستاهای زنده. اما این ظرفیتها نباید فقط در سطح بازدید باقی بماند؛ باید از معرفی صرف جاذبهها عبور کنیم و به طراحی تجربههای معنادار برسیم. گردشگر نباید فقط یک بنا، یک آیین یا یک منظره را ببیند، بلکه باید بتواند آن را بفهمد، با آن ارتباط گیرد و تجربهای انسانی و درونی از آن به دست آورد.
مدیرکل مطالعات، آموزش و برنامهریزی گردشگری وزارت میراث فرهنگی در پایان تأکید کرد: اگر آینده گردشگری را معنا محور بدانیم، باید نیروی انسانی آن را نیز برای چنین آیندهای آماده کنیم. راهنمای گردشگری امروز نیازمند فاصله گرفتن از اضطرابهای روزمره است. گردشگری میتواند نسلهای جدید را با ریشههای فرهنگی آشنا کند، تابآوری بیافریند، چون سفر به تقویت روحیه فردی و اجتماعی کمک میکند و امید ببخشد، چون گردشگری نشانهای از زندگی، حرکت و آینده است. بنابراین گردشگری فقط آینده مقصدها نیست، بلکه آینده انسانهاست. باید از گردشگری صرفاً تماشایی فراتر رویم و به جای آن، گردشگریِ همراه با اندیشه و معنا را ارج نهیم.
گردشگری یک فناوری نرم است
حجتالاسلام عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در پیام ویدیویی که به پنجمین کنفرانس بینالمللی «گردشگری و معنویت» خاطرنشان کرد: با در نظر گرفتن اینکه گردشگری به عنوان یک فناوری نرم محسوب میشود، در سطح جهان عمدتاً از منبع درآمدی برای صنعتی درآمدزا به آن نگاه میشود. بسیاری از کشورها تلاش میکنند هم از شهروندان خود دعوت به عمل آورند تا از مراکز دیدنی، موزهها و بخشی از میراث فرهنگی کشورشان بازدید کنند و هم مردم سایر نقاط جهان را تشویق میکنند که با سفر به آن کشور، این میراث فرهنگی را از نزدیک مشاهده کنند. البته گردشگری ابعاد گوناگونی دارد؛ از گردشگری تفریحی، اقتصادی و سلامت گرفته تا انواع دیگر آن که هر یک بحث مفصلی را میطلبد.
وی افزود: اینکه در این کنفرانس، رویکرد گردشگری را با معنویت پیوند زدهاند، نگاهی نو و بدیع محسوب میشود، زیرا معمولاً بسیاری از مردم گردشگری را صرفاً برای رفع نیازهای مادی خود میبینند، به عنوان تفریح به آن مینگرند، اوقاتی را با آن پر میکنند و چه بسا منافع مادی نیز به دست میآورند، اما غالباً از این نکته غفلت میشود که یکی از ابعاد مهم وجود انسان، بعد معنوی اوست.
حجتالاسلام خسروپناه ادامه داد: گردشگری نوعی سیر آفاقی انسان است و اگر با سیر انفسی همراه شود، انسان میتواند از قلمرو مادیات به عرصه تجرد و معنویت و سپس به مراتب تعالی سفر کند و از این سیر آفاقی، درس بزرگی برای سیر انفسی خود بیاموزد. آنگاه درمییابد که چه امتهایی در این سرزمینها زیسته و چه اموالی فراهم آوردهاند، در حالی که امروزه چه بسا حتی نامی از آنان باقی نمانده است.
وی تصریح کرد: در گردشگری معنوی و پیوند آن با معنویت، انسان فراتر از این ساحت مادی مینگرد و در حقیقت به دنیا از منظر حکمت دست مییابد؛ عقلانیتی که صرفاً عقلانیت ابزاری نیست، بلکه عقلانیت معاد در کنار عقلانیت معاش، عقل نظری در کنار عقل عملی، و عقل حسابگر در کنار عقل ارزشی و اخلاقی جای میگیرند تا انسان در جریان گردشگری به تعالی برسد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه بیان کرد: امروز بشریت به شدت گرفتار بحرانهای متعدد است و یکی از این بحرانها، بحران معنویت است؛ به گونهای که هرچه کشورها توسعه بیشتری پیدا میکنند، نیاز بیشتری به روانشناسی و روانپزشکی پیدا میشود و آمار خودکشی، تجاوز و بسیاری از آسیبهای اجتماعی روز به روز در جهان افزایش مییابد. اگر قرار است جامعهای توسعه پیدا کند، باید این آسیبها کاهش یابد. پس چرا توسعه همراه با بحران است؟ چرا توسعه با بحرانهای انسان معاصر قرین شده؟ راز این مسئله آن است که این توسعه از معنویت فاصله گرفته است.
وی در پایان گفت: پیوند توسعه با معنویت که یکی از مؤلفههای توسعه گردشگری به شمار میرود و نیز پیوند گردشگری با معنویت، در حقیقت میتواند به گردشگری تعالی ببخشد. شایسته است در کنفرانس بینالمللی گردشگری و معنویت به نیازهای انسان معاصر، به ویژه نیازهای معنوی او، بیشتر بپردازند که بدون تردید برای تعالی جامعه سودمند خواهد بود.
در ادامه این مراسم، ویدیو سخنرانیهای استادان خارجی پخش شد و در ادامه، پنلهای تخصصی درباره گردشگری معنوی و تحول پایدار برگزار شد تا شرکتکنندگان به بررسی و تبادل نظر پیرامون ابعاد انسانی و معنوی گردشگری بپردازند. از جمله موضوعات مهمی که در پنل تخصصی ارائه شد، «گردشگری، مشارکت و انسجام اجتماعی با رویکرد معنویت»، «گردشگری معنوی به مثابه بستری برای هویتیابی فرهنگی»، «سفر در قلمرو معنا: گردشگری معنویت در بستر میراث فرهنگی»، «نقش کتیبههای تاریخی در تحول معنوی گردشگران»، «بررسی نقش فناوریهای دیجیتال در تحول مناسک زیارت»، «از کالبد شهر تا روح سفر: بازتاب فضاهای معنوی-فرهنگی در تمایل به گردشگری داخلی» و «ارزیابی عملکرد در صنعت گردشگری معنوی: تدوین الگوی مفهومی مبتنی بر تحلیل مضامین قرآن کریم» است.
همچنین در این همایش نشان کنفرانس بینالمللی «گردشگری و معنویت» به سیدامیر منصوری، رئیس پژوهشکده نظر و عضو هیئت علمی دانشگاه تهران اعطا شد.
