یافتههای جدیدی که از رازهایی پرده برمیدارند؛
مردان با افزایش سن کروموزوم Y خود را از دست میدهند
کروموزوم Y، که نقش کلیدی در تعیین جنسیت مردانه در انسان دارد، در سالهای اخیر به یکی از موضوعات بحثبرانگیز در ژنتیک و زیستشناسی تکاملی تبدیل شده است. این کروموزوم کوچک که در مقایسه با سایر کروموزومهای انسانی تنها بخش محدودی از ژنها را در خود جای داده، اکنون در مرکز توجه پژوهشهایی قرار گرفته که نشان میدهد با افزایش سن در برخی مردان، این ساختار ژنتیکی بهتدریج در برخی سلولها از بین میرود.
به گزارش سیناپرس، این پدیده که در علم با عنوان «از دست رفتن کروموزوم (Loss of Y شناخته میشود، پیشتر بهعنوان یک تغییر بیاهمیت و مرتبط با فرآیند طبیعی پیری در نظر گرفته میشد، اما تحقیقات جدید نشان میدهند که ممکن است پیامدهای مهمی برای سلامت انسان داشته باشد.
پدیدهای پنهان در روند پیری مردان
مطالعات گسترده ژنتیکی نشان میدهد: با افزایش سن، بخشی از سلولهای بدن مردان بهویژه سلولهای خونی و سلولهای سیستم ایمنی بهتدریج کروموزوم Y خود را از دست میدهند. این تغییر الزاماً در تمام سلولهای بدن رخ نمیدهد، بلکه بهصورت «موزاییکی» در برخی سلولها مشاهده میشود.
حدود ۴۰ درصد مردان در سن ۷۰ سالگی درجاتی از این پدیده را در سلولهای خون خود نشان میدهند.این میزان در مردان بالای ۹۰ سال به حدود ۵۷ درصد افزایش مییابد.
به عبارت دیگر، این پدیده با افزایش سن شایعتر میشود و به نظر میرسد بخشی از روند طبیعی پیری سلولی باشد، هرچند پیامدهای آن هنوز بهطور کامل شناخته نشده است.
تغییر دیدگاه علمی: از پدیدهای بیخطر تا عامل بالقوه بیماری
برای دههها، دانشمندان تصور میکردند که از دست رفتن کروموزوم Y در برخی سلولها تأثیر خاصی بر سلامت ندارد، زیرا سلول بدون این کروموزوم نیز قادر به ادامه حیات است. به همین دلیل، این تغییر ژنتیکی عمدتاً بهعنوان یک «نشانگر پیری» نه یک عامل بیماریزا تلقی میشد.
اما پژوهشهای جدید این دیدگاه را به چالش کشیدهاند. دادههای بهدستآمده از مطالعات انسانی و حیوانی نشان میدهد که این تغییر ممکن است بهطور فعال در بروز یا تشدید برخی بیماریها نقش داشته باشد.
شواهد علمی جدید نشان میدهد؛ از دست رفتن کروموزوم Y میتواند با طیفی از بیماریهای جدی مرتبط باشد، از جمله:
- بیماریهای قلبی و عروقی
- انواع سرطانها، بهویژه سرطان مثانه
- بیماریهای مزمن کلیوی
- اختلالات شناختی مانند آلزایمر
- کاهش توان عملکرد سیستم ایمنی
اگرچه این ارتباطها هنوز در حال بررسی هستند، اما مجموعهای از مطالعات مشاهدهای نشان دادهاند که مردانی که درصد بالاتری از سلولهای فاقد کروموزوم Y دارند، در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به این بیماریها قرار دارند.
همچنین در یکی از مطالعات مهم انجامشده در سالهای اخیر، پژوهشگران مشاهده کردند که حذف کروموزوم Y در سلولهای ایمنی موشها میتواند به اختلال عملکرد قلب منجر شود. در این مطالعه، حیواناتی که سلولهای ایمنی فاقد Y داشتند، دچار مشکلات قلبی شدید و کاهش طول عمر شدند.
این یافتهها نشان میدهد: کروموزوم Y ممکن است نقش مهمتری از آنچه پیشتر تصور میشد در عملکرد سیستمهای حیاتی بدن داشته باشد.
نقش در سرطان و سیستم ایمنی
در مطالعات انسانی نیز نتایج قابل توجهی بهدست آمده است. برای مثال، حدود ۴۰ درصد از موارد سرطان مثانه در مردان مسن، سلولهای توموری فاقد کروموزوم Y هستند.
این موضوع میتواند یکی از عوامل توضیحدهنده شیوع بالاتر این نوع سرطان در مردان نسبت به زنان باشد.
علاوه بر این، تحقیقات جدید نشان دادهاند : سلولهای ایمنی بدون کروموزوم Y، توانایی کمتری در شناسایی و نابودی سلولهای سرطانی دارند. این موضوع احتمالاً نشان میدهد که Y نهتنها در تعیین جنسیت، بلکه در عملکرد دفاعی بدن نیز نقش دارد.
کروموزوم Y؛ کروموزومی کوچک اما تأثیرگذار
با وجود اندازه کوچک، کروموزوم Y همچنان یکی از ساختارهای مهم ژنتیکی در بدن انسان محسوب میشود. نکته قابل توجه این است که این کروموزوم در طول تاریخ تکاملی انسان بهشدت کوچک شده و اکنون تنها حدود ۳ درصد از ژنهای اولیه خود را حفظ کرده است.
با این حال، همین تعداد محدود ژن ممکن است نقشهای حیاتی در تولید مثل، تنظیم برخی عملکردهای سلولی و حتی سیستم ایمنی ایفا کنند.
آیا کروموزوم Y در آینده ناپدید میشود؟
موضوع آینده کروموزوم Y یکی از بحثبرانگیزترین مباحث در زیستشناسی تکاملی است. برخی پژوهشگران معتقدند که این کروموزوم در حال فرسایش تدریجی است و ممکن است در بازههای زمانی بسیار طولانی (میلیونها سال) از بین برود.
با این حال، گروهی دیگر از دانشمندان این نظریه را رد میکنند و معتقدند که ژنهای حیاتی Y تحت فشار انتخاب طبیعی حفظ خواهند شد. آنها استدلال میکنند که این ژنها آنقدر مهم هستند که حذف آنها در روند تکامل بعید است.
در مقابل، برخی نمونههای زیستی در طبیعت وجود دارد که نشان میدهد حذف کروموزوم Y در برخی گونهها رخ داده و سیستم تعیین جنسیت از طریق مسیرهای ژنتیکی دیگر جایگزین شده است.
پدیده از دست رفتن کروموزوم Y در مردان، که تا پیش از این تنها یک تغییر سلولی مرتبط با افزایش سن تلقی میشد، اکنون بهعنوان یک موضوع مهم در تحقیقات پزشکی و ژنتیک مطرح شده است.
شواهد اولیه نشان میدهد : این تغییر ممکن است در بروز یا پیشرفت بیماریهای مهمی مانند سرطان، بیماریهای قلبی و اختلالات سیستم ایمنی نقش داشته باشد. با این حال، پژوهشگران تأکید میکنند که این حوزه هنوز در مراحل ابتدایی قرار دارد و برای درک دقیق مکانیسمهای آن، به مطالعات گستردهتر و طولانیمدت نیاز است.
در نهایت، کروموزوم Yبا وجود اندازه کوچک و ژنهای محدودش ممکن است نقشی بسیار بزرگتر از آنچه تاکنون تصور میشد در سلامت مردان و حتی آینده زیستی انسان داشته باشد.
مترجم:ندا جوادهراتی
