عضو هیئت علمی پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی در گفتوگو با سیناپرس تشریح کرد:
گرانی کود شیمیایی؛ فرصتی برای کشاورزی ارگانیک یا راه حلی موقت؟
افزایش چندبرابری قیمت کودهای شیمیایی و اختلال در تامین برخی نهادههای کشاورزی، بار دیگر بحث توسعه کشاورزی ارگانیک را در کشور پررنگ کرده است. با این حال کارشناسان معتقدند گرانی نهادهها به تنهایی نمیتواند زمینهساز گذار گسترده به کشاورزی ارگانیک باشد؛ چرا که این شیوه تولید، نیازمند زیرساختهای قانونی، نظام گواهی، آموزش و حمایتهای بلندمدت است و نمیتوان آن را راهکاری فوری برای جبران کمبود یا گرانی کودهای شیمیایی دانست.
دکتر حسین محمودی، عضو هیئت علمی پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی و دارای دکترای جامعهشناسی محیطزیست در این خصوص به خبرنگار سیناپرس گفت: توسعه کشاورزی ارگانیک در هر کشوری باید بر پایه انگیزههای اصیل و پایدار شکل بگیرد. اگر صرفا به دلیل افزایش قیمت کودها و نهادههای شیمیایی به سمت کشاورزی ارگانیک حرکت کنیم، با رفع این مشکل دوباره شرایط به روال گذشته بازخواهد گشت.
وی افزود: در شرایط عادی، مهم است که بخشی از سبد غذایی کشور به سمت ایمنی غذایی و غذای سالم هدایت شود، اما اینکه تصور کنیم با افزایش قیمت کودهای شیمیایی همه تولیدکنندگان به سمت کشاورزی ارگانیک بروند و مشکل امنیت غذایی حل شود، موضوعی قابل تامل است و به این سادگی نمیتوان درباره آن قضاوت کرد.
وی با بیان اینکه افزایش قیمت کودهای شیمیایی ناشی از اختلال در عرضه، تفاوت قابل توجهی در هزینههای تولید ایجاد کرده است، گفت: این شرایط میتواند موجب شود کشاورزی ارگانیک بیشتر مورد توجه قرار گیرد، اما نباید فراموش کرد که کشاورزی ارگانیک تنها به حذف کودهای شیمیایی محدود نمیشود و الزامات متعدد دیگری نیز دارد.
وی ادامه داد: بسیاری از کشاورزان سالها به استفاده از کودهای شیمیایی و روشهای رایج تولید عادت کردهاند و نمیتوانند در یک فصل زراعی بهصورت ناگهانی به سمت تولید ارگانیک حرکت کنند. کشاورزی ارگانیک نیازمند آموزش، برنامهریزی، ایجاد زیرساخت و رعایت مجموعهای از استانداردهاست و مشکلات فعلی را به شکل مقطعی حل نمیکند.
نبود قانون ملی ارگانیک
این عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی با اشاره به نبود قانون جامع ارگانیک در کشور گفت: هنوز قانون ملی ارگانیک در ایران وجود ندارد و مشخص نیست هر یک از دستگاهها و سازمانهای مسئول در زنجیره ارزش محصولات ارگانیک چه وظایفی بر عهده دارند. تعیین نقش نهادهایی مانند سازمان غذا و دارو، وزارت جهاد کشاورزی و سایر دستگاههای مرتبط میتواند ضمن جلوگیری از برخی تخلفات، مسیر توسعه این بخش را نیز هموار کند.
وی تصریح کرد: هرچند کمبود کودهای شیمیایی میتواند استفاده از برخی نهادههای جایگزین را افزایش دهد، اما در عمل بسیاری از کشاورزان همچنان کود مورد نیاز خود را با قیمتهای بالاتر تهیه میکنند و انتظار دارند محصول نهایی را نیز با قیمت بیشتری عرضه کنند؛ موضوعی که لزوما به توسعه کشاورزی ارگانیک منجر نخواهد شد.
سهم محدود محصولات ارگانیک در دنیا
محمودی افزود: کشاورزی ارگانیک به نظام گواهی نیاز دارد و تولیدکننده باید آمادگی پرداخت هزینههای دریافت گواهی را داشته باشد. برای بسیاری از کشاورزان، بهویژه تولیدکنندگان خرد، تامین این هزینهها آسان نیست.
وی با اشاره به تجربه جهانی در توسعه کشاورزی ارگانیک گفت: در بسیاری از کشورها سهم محصولات ارگانیک از کل تولیدات کشاورزی بین ۵ تا ۲۵ درصد است و حتی کشورهای پیشرو نیز معمولاً هدفگذاریهای بسیار بالاتر ندارند. بنابراین نمیتوان انتظار داشت صرفاً به دلیل افزایش قیمت کودهای شیمیایی، بخش عمده تولیدات کشاورزی کشور به سمت ارگانیک شدن حرکت کند.
این پژوهشگر حوزه کشاورزی ارگانیک ادامه داد: حتی اگر مشکلات تامین نهادهها برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، باز هم نمیتوان توسعه کشاورزی ارگانیک را تنها بر این مبنا بنا کرد. این فرصتها شکننده هستند و با بازگشت بازار به شرایط عادی، انگیزههای ایجاد شده نیز از بین میروند.
وی تأکید کرد: توسعه کشاورزی ارگانیک باید بر پایه نیاز واقعی جامعه به غذای سالم و ایمن شکل بگیرد. در سطح حاکمیتی نیز وظیفه اصلی آن است که غذای کافی و سالم بر سر سفره مردم قرار گیرد. به همین دلیل علاوه بر گواهی ارگانیک، گواهی «محصولات گواهیشده» نیز تعریف شده است تا میزان باقیمانده سموم در محصولات کشاورزی در حد مجاز کنترل شود.
هزینههای پنهان تولید ارگانیک
محمودی خاطرنشان کرد: همه سبد غذایی سالم کشور نمیتواند ارگانیک باشد؛ زیرا تولید ارگانیک فرآیندی دشوار و پرهزینه است. هرچند برخی تولیدکنندگان حرفهای توانستهاند هزینهها را مدیریت کنند، اما در مجموع هزینههای تولید محصولات ارگانیک الزاما کمتر از تولیدات رایج نیست.
وی با اشاره به افزایش قیمت کودهای شیمیایی گفت: قیمت یک کیسه ۵۰ کیلویی کود تعاونی که در بهمنماه حدود ۷۰۰ هزار تومان بود، در آذرماه به حدود یک میلیون و ۳۰۰ هزار تومان رسید. با این حال تولید محصولات ارگانیک نیز هزینههای خاص خود را دارد؛ از جمله هزینه کنترل علفهای هرز، نیاز به نیروی کار بیشتر، هزینه دریافت گواهی و هزینههای بازاریابی و برندسازی.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه بازار محصولات ارگانیک یک «بازار تخصصی» است، اظهار کرد: محصولات ارگانیک برخلاف محصولات رایج، بازار انبوه ندارند و برای گروههای خاصی از مصرفکنندگان تولید میشوند. با این حال وجود این محصولات برای ارتقای سلامت جامعه ضروری است.
توسعه ارگانیک با سیاستگذاری بلندمدت
وی افزود: برخی افراد به دلایل پزشکی، از جمله بیماران تحت شیمیدرمانی، نیاز بیشتری به مصرف محصولات سالم و کمخطر دارند. از سوی دیگر کاهش آلودگیهای غذایی میتواند به کاهش هزینههای درمانی کشور نیز کمک کند؛ زیرا هزینه درمان معمولاً بسیار بیشتر از هزینه پیشگیری است.
محمودی یکی از مهمترین موانع توسعه مصرف محصولات ارگانیک را قیمت بالاتر آنها نسبت به محصولات رایج دانست و گفت: در شرایطی که قیمت مواد غذایی در ایران و جهان افزایش یافته، پرداخت ۲۰ تا ۸۰ درصد هزینه بیشتر برای خرید محصولات ارگانیک برای بسیاری از خانوارها دشوار است.
وی تأکید کرد: توسعه کشاورزی ارگانیک نیازمند ریلگذاری اساسی و بلندمدت است و نباید تصور کرد که با افزایش قیمت کودهای شیمیایی میتوان به سرعت به سمت این نوع کشاورزی حرکت کرد. ارگانیک یک سیستم و فرآیند است و نمیتوان برای اجرای آن تصمیمهای مقطعی و خلقالساعه گرفت.
خبرنگار: فرزانه صدقی
