ایران در تقاطع جغرافیای دانش
بررسی روند ۵ ساله انتشارات علمی (۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵) نشان میدهد که با رشد چشمگیر عربستان و ترکیه و افت شدید روسیه، نظام علمی ایران نیز دستخوش تغییر شده است؛ تحلیلی که تأکید دارد تولید علم نه تنها یک فعالیت آکادمیک، بلکه بازتابی مستقیم از سرمایهگذاری هدفمند، دیپلماسی علمی و شرایط سیاسی-اقتصادی کشورهاست.
به گزارش سیناپرس، بررسی تغییرات ۵ ساله تعداد انتشارات علمی کشورها نشان میدهد که کشورها در مسیرهای متفاوتی حرکت کردهاند. عربستان و ترکیه رشد زیادی را تجربه کردند و کشورهایی مانند روسیه روند نزولی شدیدی در پیش گرفتهاند؛ در این میان ایران بر سر دو راهی قرار گرفته است.
آمار و ارقام تعداد مقالات علمی منتشر شده کشورها را نباید تنها به چشم یک رقابت دانشگاهی نگاه کرد. این عددها پیامی روشن دارند؛ اینکه «تولید علم یک فعالیت آکادمیک محض نیست، بلکه به طور مستقیم با سرمایهگذاری هدفمند، دیپلماسی علمی و شرایط سیاسی اقتصادی کشورها گره خورده است.
چندی پیش پایگاه استنادی اسکیمگو (Scimago) آخرین رتبهبندی سالیانه تولید علم کشورها را منتشر کرد که در گزارش «ایران در انتشار مقالات به رتبه ۱۸ دنیا رسید» به آن پرداختیم. در این گزارش نیز به بررسی روند تولیدات علمی ۱۳ کشور منتخب، در بازه زمانی سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ میپردازیم. بررسی این روند نشان میدهد که نظامهای علمی کشورهای مختلف در این ۵ سال در مسیرهای متفاوتی حرکت کردهاند.
کشورهایی با روند سریع و شتابان
در یک نگاه کلان، الگوی تولید علمی کشورها را میتوان در سه گروه اصلی دستهبندی کرد. اولین دسته کشورهایی هستند که در بازه زمانی ۵ ساله در انتشار مقالات روند روبهرشدی داشتهاند. این کشورها رشد سریع و شتابان را تجربه کردهاند و معمولاً با سرمایهگذاریهای هدفمند، همکاریهای بینالمللی گسترده و سیاستهای حمایتی منسجم، تولیدات علمی خود را به طور قابل توجهی افزایش دادهاند. در این میان بیشترین رشد برای عربستان سعودی و ترکیه بوده است.
عربستان؛ پیشتاز شتاب ۵ ساله
عربستان سعودی در ۵ سال با رشد چشمگیر حدود ۶۷ درصدی تولیدات علمی خود را از حدود ۴۸ هزار سند به مرز ۸۰ هزار سند رسانده است. این رشد را میتوان نتیجه اجرای برنامههای کلان توسعه ملی بهویژه برنامه «چشمانداز ۲۰۳۰» دانست.
چشمانداز ۲۰۳۰؛ یک طرح که از ۲۵ آوریل ۲۰۱۶ توسط دولت عربستان سعودی و محمد بن سلمان ولیعهد آن کشور برای تنوعبخشی به اقتصاد، جامعه و فرهنگ عربستان سعودی آغاز شد. هدف این پروژه بهبود وضعیت مالی و کاهش وابستگی اقتصادی کشور به نفت بود.
افزایش سرمایهگذاری در دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی و گسترش همکاریهای علمی و بینالمللی از جمله اقداماتی بوده که عربستان در این زمینه انجام داده است. همچنین بسیاری از دانشگاههای عربستان در سالهای اخیر با جذب پژوهشگران خارجی و تقویت زیرساختهای پژوهشی تلاش کردهاند جایگاه علمی خود را در دنیا ارتقاء دهند.
ترکیه؛ انتشار نزدیک به ۱۰۰ هزار مقاله در یک سال
در همین راستا ترکیه نیز از حدود ۶۹ هزار مقاله در سال ۲۰۲۱ به انتشار نزدیک به ۱۰۰ هزار مقاله در سال ۲۰۲۵ رسیده و رشد حدود ۴۳ درصدی را تجربه کرده است. سیاستهای حمایتی دولت ترکیه در حوزه آموزش عالی، افزایش تعداد دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی و مشارکت گسترده پژوهشگران ترکیه در شبکههای بینالمللی پژوهش از جمله عوامل موثر در این روند بوده است.
اندونزی؛ گامهایی آهسته ولی پیوسته
در کنار این کشورها، اندونزی نیز در ۵ سال گذشته روندی صعودی را تجربه کرده است. با وجود اینکه میزان انتشارات علمی این کشور نسبت به سایر کشورها در این گروه کمتر است، ولی افزایش انتشار مقاله از حدود ۵۵ هزار مورد در سال ۲۰۲۱ به بیش از ۶۷ هزار مقاله در سال ۲۰۲۵ رشد حدود ۲۱ درصدی فعالیتهای پژوهشی اندونزی را نشان میدهد.
کره جنوبی؛ استمرار ارتباط دانشگاه و صنعت
کشور دیگری که همواره رشد به نسبت پایداری داشته، کرهجنوبی است. انتشار مقالات علمی این کشور از حدود ۱۰۳ هزار مورد در سال ۲۰۲۱ به بیش از ۱۱۳ هزار مقاله در سال ۲۰۲۵ رسیده و رشدی بیش از ۱۰ درصد را تجربه کرده است.
با وجود اینکه میزان رشد کره جنوبی نسبت به سایر کشورهای در حال توسعه در این فهرست کمتر است، اما به دلیل روند افزایشی مداوم، نظام علمی کرهجنوبی همچنان در حال تقویت ظرفیتهای پژوهشی خود است. این کشور به دلیل برخورداری از اقتصاد دانشبنیان، سرمایهگذاری گسترده در تحقیق و توسعه و ارتباط قوی میان دانشگاهها و صنعت، توانسته است جایگاه خود را در میان کشورهای پیشرو در تولید علم حفظ کند.
کشورهایی با روندی پایدار
این گروه از کشورها، روندی نسبتاً پایدار را در انتشار اسناد علمی داشتهاند. کشورهایی مانند استرالیا، سوئیس، هلند و اسپانیا الگوی ثبات را به نمایش گذاشتهاند و در این پنج سال تولیدات علمی آنها تغییرات محدودی داشته است.
ثبات نسبی در استرالیا و اسپانیا
برای مثال استرالیا در سال ۲۰۲۱ بیش از ۱۲۷ هزار مقاله منتشر کرده و در سال ۲۰۲۵ نیز این رقم حدود ۱۲۸ هزار مقاله بوده است. با وجود اینکه استرالیا در سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ کاهش نسبی داشته، اما در مجموع روند کلی آن تقریباً ثابت باقی مانده است.
چنین الگویی در بسیاری از کشورهای پیشرفته مشاهده میشود، چراکه نظام پژوهشی این کشورها به مرحله بلوغ رسیده و تمرکز اصلی آنها به جای افزایش صرف تعداد مقالات بیشتر بر کیفیت پژوهش، تأثیرگذاری علمی و نوآوری بوده است.
اسپانیا نیز روند مشابهی داشته است. مقالات علمی این کشور از حدود ۱۲۶ هزار مقاله در سال ۲۰۲۱ به حدود ۱۲۹ هزار مقاله در سال ۲۰۲۵ رسیده است. ثبات نسبی در سیاستهای پژوهشی و حضور فعال دانشگاههای اسپانیا در پروژههای تحقیقاتی اروپایی از جمله عوامل مؤثر در این وضعیت محسوب میشوند.
هلند و سوئیس؛ تمرکز بر اثرگذاری
هلند نیز در این بازه زمانی تغییرات بسیار محدودی را تجربه کرده و تعداد مقالات علمی این کشور در بازه زمانی ۵ ساله در محدوده ۷۴ تا ۷۸ هزار مقاله در نوسان بوده است. این ثبات نیز نشاندهنده تمرکز هلند بر پژوهشهای با کیفیت و اثرگذار است. سوئیس نیز با الگویی مشابه هر سال حدود ۵۸ تا ۶۰ هزار مقاله منتشر کرده است.
زنگ خطری برای قدرتهای سنتی
در گروه سوم شاهد کشورهایی هستیم که در انتشار مقالات علمی روند نزولی را تجربه کردهاند. در میان آنها، شرایط روسیه، فرانسه و تا حدودی برزیل قابل توجه است.
افت چشمگیر روسیه؛ رد پای جنگ در کاهش مقالات
روسیه با افت چشمگیر بیش از ۳۰ درصدی، بیشترین کاهش را در انتشارات علمی در ۵ سال اخیر داشته است. تعداد اسناد علمی این کشور از بیش از ۱۳۲ هزار مقاله در سال ۲۰۲۱ به حدود ۹۰ هزار مقاله در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است.
این کاهش قابل توجه احتمالاً تحت تأثیر عوامل سیاسی و بینالمللی قرار دارد. به نظر میرسد جنگ روسیه و اوکراین در سالهای اخیر بر این روند تاثیرگذار بوده و کاهش همکاریهای علمی بینالمللی، محدودیتهای ناشی از تحریمها و تغییر در دسترسی پژوهشگران روس به شبکههای جهانی علم سبب کاهش انتشارات علمی در روسیه شده است.
روند افت ملایم در فرانسه
فرانسه نیز روندی کاهشی، اما ملایمتر داشته است. تولید علمی این کشور از حدود ۱۳۴ هزار مقاله در سال ۲۰۲۱ به حدود ۱۲۶ هزار مقاله در سال ۲۰۲۵ رسیده است. اگرچه این کاهش شدید نیست، اما نشان میدهد که رشد علمی فرانسه در این دوره نسبت به برخی کشورهای دیگر کندتر بوده است. با این حال، فرانسه همچنان یکی از تولیدکنندگان بزرگ علم در جهان محسوب میشود و کاهش نسبی تعداد مقالات لزوماً به معنای کاهش کیفیت یا تأثیر علمی نیست.
برزیل؛ آب رفتن بودجههای تحقیقاتی؟
برزیل نیز کاهش نسبی در تولید علمی خود را تجربه کرده است. تولید اسناد علمی این کشور از حدود ۱۰۴ هزار مقاله در سال ۲۰۲۱ به حدود ۹۹ هزار مقاله در سال ۲۰۲۵ رسیده است. این کاهش محدود ممکن است به عوامل اقتصادی، تغییرات در سیاستهای پژوهشی یا کاهش بودجههای تحقیقاتی مرتبط باشد.
ایران بر سر دوراهی؛ به مسیر رشد برمیگردیم؟
ایران در میانه این نقشه در حال تغییر، وضعیتی ناپایدار دارد. بر اساس دادهها، ایران در سالهای ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ حدود ۷۹ هزار مقاله منتشر کرده بود و در دنیا جایگاه پانزدهم را از نظر انتشارات علمی کسب کرده بود. اما در سال ۲۰۲۳ با کاهش محسوسی به حدود ۷۵ هزار مقاله رسید. در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ دوباره به مرز ۷۷ هزار مقاله رسیده است.
با وجود اینکه این بازگشت را میتوان یک نشانه مثبت دانست؛ اما واقعیت این است که ایران هنوز نتوانسته به رکورد سال ۲۰۲۱ بازگردد.
نقشه جهانی علم در حال تغییر است
دادههای ۵ ساله اخیر پیامی روشن برای سیاستگذاران دارد: «جایگاه علمی، دائمی نیست». نقشه جهانی تولید علم در حال تغییرات تدریجی است و برخی کشورهای در حال توسعه یا نوظهور مانند ترکیه و عربستان با سرعت بیشتری در حال افزایش ظرفیت تولیدات علمی خود هستند؛ در حالی که بسیاری از کشورهای توسعهیافته به سطحی از ثبات رسیدهاند و در این مسیر بیشتر بر کیفیت پژوهشها تمرکز کردهاند.
از طرف دیگر همانگونه که افت قابل توجه روسیه نشان میدهد، شرایط سیاسی و اقتصادی نقش مهمی در تغییر روند تولید علمی کشورها ایفا میکند. تجربه عربستان و ترکیه ثابت میکند که «سرمایهگذاری مستمر» و «ارتباطات بینالمللی» کاتالیزورهای اصلی رشد هستند.
آینده در آزمایشگاه رقم میخورد
بازگشت به مسیر رشد در ایران، تنها با تکیه بر تلاشهای فردی پژوهشگران میسر نمیشود؛ بلکه نیازمند مدیریت هوشمند منابع، تسهیل دسترسی به پایگاههای جهانی گسترش ارتباطات بینالمللی و حمایت واقعی از زیرساختهای آزمایشگاهی است. تحولات منطقه و تجربه دو جنگ تحمیلی اخیر نیز نقش علم و فناوری را به وضوح ثابت کرد.
جنگ اخیر نشان داد که شاید امروز خط مقدم جنگ در مرزهای دانش باشد و دسترسی به فناوریهای نوظهور مانند هوش مصنوعی که ریشه در پژوهشهای دانشگاهی دارد، میتواند تعیینکننده باشد. هرگونه عقبماندگی در شتاب علمی را نمیتوان فقط خسارت به دانشگاه دانست. امروز پیروز میدان کسی است که در آزمایشگاهها و مراکز تحقیقاتی، گامهای بلندتری برداشته باشد.
به نقل از ایسنا، ایران هنوز بر ریل توسعه علمی حرکت میکند و قرار گرفتن در بین ۲۰ کشور اول منطقه تایید کننده این موضوع است. با این حال سرعت حرکت رقبای منطقهای ایران در حال افزایش است و سبب شده پیشتازی ایران در منطقه از دست برود.
اگر در سیاستگذاریهای علمی بازنگری جدی انجام نگیرد، ممکن است مقدمهای برای خروج ایران از فهرست ۲۰ کشور برتر علمی جهان در سالهای آینده باشد.
