باغداری اصولی چگونه به احیای خاک و امنیت غذایی کمک میکند؟

کارشناسان کشاورزی و محیط زیست در نشست تخصصی «باغ، امنیت غذایی و توسعه محلی» با تأکید بر نقش خاک سالم در تأمین امنیت غذایی، اعلام کردند که باغداری اصولی علاوه بر تولید محصولات غذایی، میتواند به حفظ و احیای خاک، کاهش فرسایش، جذب کربن و توسعه اقتصادی جوامع روستایی کمک کند.
به گزارش سیناپرس، کارشناسان حوزه کشاورزی و محیط زیست با تأکید بر ضرورت حفاظت از منابع خاک و توسعه باغداری پایدار، معتقدند باغها در صورت طراحی و مدیریت صحیح، نهتنها موجب تخریب و مصرف خاک نمیشوند، بلکه میتوانند به احیای آن و تقویت امنیت غذایی کشور کمک کنند.
در نشست تخصصی «باغ، امنیت غذایی و توسعه محلی» که بهعنوان هشتمین نشست از مجموعه نشستهای «امنیت غذایی و توسعه پایدار زیستبوم» در دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران برگزار شد، متخصصان به بررسی نقش باغداری در حفاظت از منابع طبیعی، تأمین غذای سالم و رونق اقتصادی مناطق روستایی پرداختند.
محمد جعفری، استاد تمام دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران، در این نشست با اشاره به جایگاه باغ و درخت در آموزههای دینی، بر ضرورت بهرهبرداری اصولی از منابع طبیعی تأکید کرد.
وی با اشاره به تجربه کشورهای مختلف در مدیریت اراضی، از جمله استرالیا و آفریقای جنوبی، گفت: در استرالیا کاربری زمین بر اساس ظرفیتهای مختلفی مانند مرتع، دامداری، دامپروری و باغبانی تقسیمبندی شده و اراضی آبی، دیم، چراگاهی و محدودههای توسعه شهری نیز بهصورت مجزا مدیریت میشوند.
جعفری با انتقاد از برخی تصمیمات سیاسی و قانونی در حوزه مدیریت منابع طبیعی اظهار کرد: درختان از مهمترین عوامل طبیعی برای پاکسازی آلودگی هوا هستند، اما با وجود این نقش، بهسادگی قطع میشوند. باغات لواسانات نیز در حال حاضر بهعنوان ریههای شهر عمل میکنند و حفاظت از آنها اهمیت زیادی دارد.
این استاد دانشگاه، تحقق امنیت غذایی بدون توجه به وضعیت خاک را غیرممکن دانست و بر ضرورت حفاظت از عرصههای طبیعی بهعنوان پشتوانه کشاورزی تأکید کرد. وی همچنین با اشاره به تجربه برزیل در زمینه تبدیل جنگلها و مدیریت اراضی، بر لزوم توجه بیشتر به منابع طبیعی، آبخیزداری و کشاورزی در ایران تأکید کرد.
وی یکی از مشکلات باغداری در کشور را احداث باغ در زمینهای شیبدار و اراضی بالادست بدون اجرای عملیات تراسبندی دانست و گفت: در چنین شرایطی باید اصول حفاظت از خاک بهطور جدی رعایت شود.
جعفری با بیان اینکه امنیت غذایی از خاک آغاز میشود و خاک منبعی تجدیدناپذیر است، اظهار کرد: خاک بازتابدهنده وضعیت طبیعت است و در شکلگیری اقلیم، باغ و درخت نقش اساسی دارد. از این رو، باید برنامههای ترویجی برای آبادانی و حفاظت از منابع طبیعی در کشور گسترش یابد.
وی فرسایش، شوری، کاهش مواد آلی، فشردگی و تخریب ساختار خاک را از مهمترین چالشهای این حوزه برشمرد و افزود: احداث باغ در زمینهای شیبدار بدون تراسبندی، فرسایش خاک را تشدید میکند. همچنین در مناطق شور باید از محصولات مقاوم استفاده و برای احیای منابع طبیعی برنامهریزی شود. ماشینآلات کشاورزی نیز باید بهگونهای به کار گرفته شوند که کمترین آسیب را به ساختار خاک وارد کنند.
به گفته جعفری، باغداری میتواند به ابزاری برای احیای سرزمین تبدیل شود، مشروط بر آنکه گونههای گیاهی متناسب با شرایط اقلیمی و طبیعی هر منطقه انتخاب شوند. در این مسیر، دانش ژنتیک و شناسایی گونههای مقاوم میتواند به کشاورزان و باغداران برای افزایش پایداری تولید کمک کند.
وی همچنین مدیریت میزان آبیاری، مقابله با شوری و طراحی باغها با رویکرد حفاظت از خاک را ضروری دانست و تأکید کرد: باغها علاوه بر تولید محصولات کشاورزی، بهعنوان مخازن کربن نیز شناخته میشوند و سلامت خاک به تولید محصولات سالم منجر خواهد شد.
این استاد دانشگاه سرمایهگذاری بلندمدت در حوزه باغداری و توسعه محلی را ضروری دانست و نبود اراضی یکپارچه در بخش کشاورزی و باغداری را از مشکلات موجود عنوان کرد. وی استفاده از نتایج پایاننامهها و رسالههای دانشگاهی، تکیه بر دانش بومی و اجرای برنامه ملی پایش سلامت خاک و ارزیابی تناسب اراضی را از اقدامات مورد نیاز در این زمینه برشمرد.
جعفری در پایان بر ضرورت حفاظت از باغهای سنتی و ایجاد ارتباط مؤثر میان پژوهش، آموزش، ترویج و اجرا تأکید کرد و گفت: امنیت غذایی پایدار بر پایه خاک سالم شکل میگیرد و باغی که بهدرستی طراحی شده باشد، بهجای مصرفکننده خاک بودن، میتواند در ساخت و تقویت آن نقش داشته باشد.
باغداری؛ عاملی برای اشتغال و تقویت اقتصاد روستایی
در ادامه این نشست، عبدالرضا کاوند، معاون تحقیقات، کنترل و گواهی نهال مؤسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال، باغداری را فراتر از یک فعالیت تولیدی دانست و آن را عاملی مؤثر در تأمین غذای مردم، ایجاد اشتغال و افزایش تابآوری جوامع محلی معرفی کرد.
وی با اشاره به قرارگیری بخش زیادی از باغات در خارج از محدوده شهرها، اظهار کرد: باغداری علاوه بر تأمین محصولات غذایی، در توسعه اقتصادی و اجتماعی مناطق روستایی نقش دارد و میتواند در مواجهه با بحرانهای اقتصادی، اجتماعی و اقلیمی به افزایش تابآوری جوامع کمک کند.
کاوند با تأکید بر اینکه اهمیت محصولات باغی در امنیت غذایی کمتر از محصولات زراعی مانند گندم نیست، افزود: میوهها و سبزیجات تازه نقش مهمی در حفظ سلامت انسان دارند و مصرف آنها همواره از سوی متخصصان تغذیه توصیه میشود.
وی همچنین نقش باغداری در پایداری محیط زیست را قابل توجه دانست و گفت: پوشش گیاهی باغها با جذب کربن و تولید اکسیژن، در بهبود شرایط اقلیمی مؤثر است و از این نظر میتوان نقش آن را با جنگلداری مقایسه کرد.
به گفته معاون تحقیقات، کنترل و گواهی نهال، جلوگیری از فرسایش باغات و بازگرداندن بقایای گیاهی به خاک بهعنوان مواد آلی، موجب حفظ ذخایر خاک و افزایش نفوذپذیری آن میشود. باغداری همچنین امکان دسترسی به طیف متنوعی از محصولات شامل میوه، سبزی، خشکبار و گیاهان دارویی را فراهم میکند.
کاوند اشتغالزایی در بخشهای تولید، بستهبندی، نگهداری و صنایع وابسته را از دیگر مزایای این حوزه دانست و اظهار کرد: در امنیت غذایی، علاوه بر میزان تولید، تنوع، کیفیت و سلامت محصولات نیز اهمیت دارد. محصولات باغی با تأمین ویتامینها و مواد معدنی مورد نیاز بدن، نقش مهمی در سلامت جامعه ایفا میکنند؛ برای نمونه، کیوی در تقویت سیستم ایمنی و حفظ سلامت استخوانها و خرما در تأمین انرژی، مواد معدنی و عملکرد سیستم عصبی مؤثر است.
وی با اشاره به اثرگذاری سرمایهگذاری در کشاورزی بر کاهش فقر گفت: میزان کاهش فقر از طریق سرمایهگذاری در بخش کشاورزی و باغداری چهار برابر سایر بخشهاست؛ بهعبارت دیگر، هر یک درصد رشد تولید ناخالص بخش کشاورزی میتواند فقر را چهار برابر بیشتر کاهش دهد.
کاوند با اشاره به جایگاه ایران در تولید محصولات خاص باغی اظهار کرد: کشور در تولید محصولاتی مانند پسته، زعفران و زرشک در رتبههای نخست و دوم جهان قرار دارد و بیش از ۹۸ درصد تولید زرشک جهان در ایران انجام میشود. با این حال، کشورهای دیگر در زمینه تولید فرآوردههای زعفران در حوزههای پزشکی، دارویی و صنایع آرایشی و بهداشتی پیشرفت بیشتری داشتهاند.
وی همچنین اعلام کرد که در سال ۱۴۰۳ بیش از ۲.۵ میلیارد دلار درآمد ارزی کشور از محل فروش پسته به دست آمده است. انار، خرما، انجیر و زردآلو نیز از دیگر محصولات مهم باغی ایران هستند که ظرفیت صادراتی قابل توجهی دارند.
به گفته وی، ایران در تولید مرکبات جزو ۱۰ کشور برتر جهان است و علاوه بر تولید محصولات باغی، ظرفیت مناسبی برای تولید و صادرات نهال نیز دارد.
کاوند باغات را سرمایهای متعلق به نسلهای مختلف دانست و افزود: صنایع وابسته به باغداری در ایجاد فرصتهای شغلی مؤثرند و باغها علاوه بر نقش اقتصادی و زیستمحیطی، بخشی از هویت فرهنگی و ظرفیت گردشگری کشور محسوب میشوند.
وی بحران آب و تغییر اقلیم، فرسودگی باغات، ضعف زنجیره ارزش و بازاریابی و کمبود سرمایهگذاری را از مهمترین چالشهای باغداری کشور برشمرد و گفت: از مجموع سه میلیون باغ موجود در کشور، یک میلیون باغ قدمت بالایی دارند و به جوانسازی نیازمندند.
توسعه کشت گلخانهای، احیای باغات کمبازده، گسترش کشت در اراضی دیم، تقویت فرآوری و بستهبندی محصولات، جلوگیری از خامفروشی و تأمین منابع مالی هدفمند از جمله راهکارهایی بود که کاوند برای بهبود وضعیت باغداری مطرح کرد.
تغییر اقلیم، مسیر آینده باغداری ایران را تغییر میدهد
فریدون عجمگرد نیز در این نشست با ارائه سخنرانی با عنوان «سیمایی از میوهکاری کشور»، به ارتباط باغداری با اقتصاد روستایی و امنیت غذایی پرداخت.
وی با بیان اینکه باغات به دلیل قرارگیری در خارج از محدوده شهری با جوامع روستایی پیوند نزدیکی دارند، اظهار کرد: باغها در شکلگیری فرهنگ روستایی و ایجاد زیرساختهای اقتصادی در مناطق محلی نقش دارند. بر اساس تعریف سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو)، امنیت غذایی به معنای دسترسی همیشگی افراد به غذای کافی، سالم و مغذی است.
عجمگرد با اشاره به نقش محصولات باغی در تأمین مواد مغذی مورد نیاز بدن گفت: اگرچه گندم سهم مهمی در تأمین انرژی غذایی مردم ایران دارد، اما غذای سالم تنها به دریافت انرژی محدود نمیشود. حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد فیبر مورد نیاز در رژیم غذایی، ۵۰ تا ۶۰ درصد ویتامینها و ۳۰ درصد املاح از طریق مصرف میوه و سبزیجات تأمین میشود.
وی خشکبار را نیز به دلیل برخورداری از ویتامینها، املاح و انرژی متراکم، از محصولات مهم در سبد غذایی دانست و با اشاره به توجه کشورهای مختلف از جمله آفریقای جنوبی، ترکیه و یونان به این بخش، بر ضرورت توسعه نظامهای دقیق تولید و تأمین محصولات باغی تأکید کرد.
این کارشناس با بیان اینکه تغییرات اقلیمی، ضرورت بازنگری در شیوههای مدیریت باغات را افزایش داده است، افزود: نمیتوان بدون توجه به شرایط جدید اقلیمی، صرفاً با محدودیتهای قانونی از تغییر کاربری اراضی جلوگیری کرد؛ بلکه باید برای سازگاری با تغییرات آبوهوایی و آینده تولید برنامهریزی داشت.
وی لرستان را پس از گیلان دارای بیشترین میزان بارندگی در کشور معرفی کرد و این استان را از مناطق مستعد برای توسعه باغهای دیم دانست. به گفته عجمگرد، روند آینده باغداری ایران میتواند به سمت مناطق غربی کشور حرکت کند و استفاده از پایههای مقاوم به کمآبی و ارقام پربازده، نقش مهمی در افزایش پایداری تولید خواهد داشت.
عجمگرد با تأکید بر اینکه ایران ظرفیت بالایی در حوزه باغبانی دارد، اصرار بر توسعه زراعت در جلگهها به هر قیمتی را رویکردی نادرست دانست و بر لزوم محاسبه هزینه نهادهها و تقویت آموزش و فرهنگ تولید تأکید کرد.
وی ظرفیت تولید محصولات باغی کشور را ۱۱ میلیون تن و مجموع تولیدات باغبانی را ۲۵ میلیون تن اعلام کرد و گفت: سرانه مصرف محصولات باغی برای هر ایرانی ۱۲۰ کیلوگرم است.
این کارشناس با اشاره به مشکلات توسعه پایههای رویشی در باغهای سنتی سیب اظهار کرد: باغداران سنتی بهسادگی نمیتوانند روشهای جدید را بپذیرند، زیرا این پایهها نیازهای خاصی دارند و استفاده از آنها باید با توجه به شرایط اقلیمی و ضوابط موجود صورت گیرد.
وی از معرفی چهار پایه رویشی جدید در سال جاری خبر داد و گفت: این پایهها قابلیت جذب عناصر غذایی، اندازه کوچکتر و توانایی استقرار مستقل دارند. آینده باغداری کشور به سمت توسعه پایههای بومی و متناسب با اقلیم هر منطقه حرکت میکند تا پایداری تولید افزایش یابد.
عجمگرد همچنین تأکید کرد که نباید صرفاً بر ثبت ۲.۵ میلیون هکتار باغ در سامانههای رسمی تمرکز کرد، بلکه لازم است وضعیت کیفی باغها نیز مورد ارزیابی قرار گیرد. به گفته وی، باغهای درجه سه باید در صورت لزوم از چرخه تولید خارج شوند و باغهای درجه دو با اصلاح ساختار و استفاده از ارقام مقاومتر بهینهسازی شوند.
وی حرکت به سمت باغهای مدرن و متراکم را در مناطقی که منابع آبی و شرایط اقلیمی اجازه میدهد، ضروری دانست و بر اهمیت دقت در انتخاب محل احداث باغهای جدید و اصلاح باغات موجود تأکید کرد.
زیستفناوری؛ راهکاری برای تضمین اصالت و سلامت نهالها
در بخش دیگری از نشست، مهربانو کاظمی الموتی، پژوهشگر پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی ایران، با ارائه سخنرانی درباره نقش زیستفناوری در اصالت نهال، به اهمیت حفاظت از تنوع ژنتیکی درختان و منابع باغی پرداخت.
وی محدودیت منابع طبیعی، تغییرات اقلیمی و گسترش آفات گیاهی را از عواملی دانست که میتوانند تولید محصولات باغی را کاهش دهند و اظهار کرد: فرسایش منابع ژنتیکی، کاهش تنوع ارقام بومی و ضرورت استفاده از نهالهای سالم، مدیریت پایدار باغها را به یکی از اولویتهای بخش کشاورزی تبدیل کرده است.
کاظمی با اشاره به ظرفیت زیستفناوری برای توسعه باغداری پایدار گفت: تکثیر نهالهای کشتبافتی در حال گسترش است و نشانگرهای مولکولی میتوانند در شناسایی ژنوتیپهای ارزشمند، بررسی تنوع ژنتیکی ارقام و شناسایی ژنهای مرتبط با صفات مطلوب کاربرد داشته باشند.
به گفته وی، با استفاده از این روشها میتوان ارقام بومی مقاوم به خشکی، شوری و سرما را نیز شناسایی کرد و زمینه ارتباط مؤثرتر میان پژوهشگران، باغداران و تولیدکنندگان نهال را فراهم آورد.
وی افزود: حتی در شرایطی که دسترسی به فناوریهای گرانقیمت توالییابی نسل جدید امکانپذیر نباشد، میتوان از روشهای مولکولی دیگر برای بررسی ویژگیهای ژنتیکی گیاهان استفاده کرد.
این پژوهشگر با اشاره به کاربرد نشانگرهای مولکولی در تشخیص اصالت نهالها اظهار کرد: این فناوری به باغداران کمک میکند نهالی خریداری کنند که از نظر ژنتیکی با درخت مادری مطابقت داشته باشد. همچنین در پژوهشگاه، انگشتنگاری ژنتیکی و تهیه شناسنامه ژنتیکی برای ارقام تجاری باغی انجام شده است؛ زیرا هویت ژنتیکی نهال، یکی از پایههای اصلی موفقیت و یکنواختی باغ به شمار میرود.
کاظمی با بیان اینکه تکثیر نهالهای کشتبافتی و پایههای رویشی با استفاده از فناوری زیستی میتواند به افزایش سلامت و کیفیت مواد گیاهی کمک کند، گفت: در کشور ارقام مختلفی وجود دارند که حامل ژنهای مقاوم به شرایط محیطی دشوار هستند و شناسایی این ویژگیها میتواند در برنامههای اصلاح نژاد و نگهداری ذخایر ژنتیکی مورد استفاده قرار گیرد.
وی ایجاد بانک اطلاعات ژنتیکی ارقام و باغات، توسعه سامانههای ارزیابی اصالت نهال، تدوین استانداردهای کنترل کیفیت نهالهای کشتبافتی و حفاظت از ذخایر ژنتیکی بومی را از اقدامات ضروری دانست.
به نقل از ایرنا، این پژوهشگر همچنین بر تقویت همکاری میان مراکز تحقیقاتی، مؤسسات علمی، نهالستانها و بخش خصوصی تأکید کرد و گفت: استفاده از منابع ژنتیکی ارزشمند و مواد گیاهی سالم، زمینه ایجاد باغهای پایدار را فراهم میکند. فناوری زیستفناوری نیز با افزایش دقت در انتخاب و کنترل کیفیت نهالها، ریسک تولید را کاهش میدهد و در نهایت به افزایش بهرهوری و حفاظت از محیط زیست منجر میشود.





