چرا طرح پزشک خانواده در ایران به سرانجام نرسید؟

پزشک خانواده، به عنوان یکی از ارکان اساسی مراقبت‌های اولیه بهداشتی، پزشکی است که مسئولیت ارائه خدمات جامع، پیوسته و پیشگیرانه به افراد و خانواده‌ها را در طول عمر بر عهده دارد. این متخصص، با تمرکز بر جنبه‌های جسمی، روانی و اجتماعی سلامت، نه تنها به تشخیص و درمان بیماری‌ها می‌پردازد، بلکه در پیشگیری، آموزش سلامت و مدیریت بیماری‌های مزمن نیز نقش محوری ایفا می‌کند. متاسفانه این مفهوم هنوز در سیستم بهداشتی کشور ما مورد توجه قرار نگرفته و به همین دلیل در این گزارش به بررسی این مساله می پردازیم.

به گزارش سیناپرس، پزشک خانواده با برقراری رابطه طولانی‌مدت با بیماران، شناخت عمیقی از تاریخچه پزشکی، سبک زندگی و شرایط محیطی آن‌ها کسب می‌نماید که این امر منجر به ارائه مراقبت‌های شخصی‌سازی‌شده و کارآمد می‌گردد.

اهمیت پزشک خانواده در ارتقای سلامت عمومی جوامع غیرقابل انکار است. این رویکرد، با تأکید بر مراقبت‌های اولیه، بار بیماری‌ها را کاهش داده، از بروز عوارض جلوگیری و کیفیت زندگی افراد را بهبود می‌بخشد. مطالعات متعددی نشان می‌دهد که دسترسی مداوم به پزشک خانواده با کاهش مرگ‌ومیر، کاهش مراجعه به اورژانس و بیمارستان‌ها، افزایش نرخ واکسیناسیون و بهبود شاخص‌های سلامت مادران و کودکان همراه است. علاوه بر این، از منظر اقتصادی، این سیستم هزینه‌های کلی بهداشت و درمان را به طور قابل توجهی پایین می‌آورد، زیرا بر پیشگیری تمرکز دارد تا درمان‌های پرهزینه.

امروزه و در سطح جهانی، مفهوم پزشک خانواده به طور گسترده پذیرفته شده و در بسیاری از نظام‌های بهداشتی پیشرفته، به عنوان پایه و اساس خدمات سلامت قرار گرفته است. سازمان بهداشت جهانی  مراقبت‌های اولیه مبتنی بر پزشک خانواده را به عنوان استراتژی کلیدی برای دستیابی به پوشش همگانی سلامت توصیه می‌کند.
در کشورهایی مانند ایالات متحده، کانادا، بریتانیا و بسیاری از کشورهای اروپایی، پزشک خانواده و در برخی موارد که دسترسی به پزشک خانواده ممکن نباشد، پزشک عمومی در مرکز سیستم ارجاع قرار دارد. یعنی بر خلاف آن چه ما در ایران شاهد آن هستیم که بیمار به تشخیص خود به یک متخصص مراجعه می کند، در این سیستم بیماران ابتدا به پزشک خانواده مراجعه می‌کنند و در صورت نیاز، به متخصصان ارجاع داده می‌شوند.

این مدل، هماهنگی مراقبت‌ها را تضمین کرده، از پراکندگی خدمات جلوگیری و کارایی نظام بهداشتی را افزایش می‌دهد. در این کشورها، آموزش تخصصی پزشک خانواده به عنوان یک رشته مستقل پزشکی، سرمایه‌گذاری‌های کلان در توسعه نیروی انسانی و زیرساخت‌های حمایتی و ادغام آن با سیستم‌های بیمه و پرونده الکترونیک سلامت، از عوامل موفقیت این رویکرد بوده است.

بررسی وضعیت پزشک خانواده در ایران

در ایران، مفهوم پزشک خانواده از دهه‌های گذشته مورد توجه قرار گرفته است. برنامه پزشک خانواده در اوایل دهه ۱۳۸۰ شمسی، به ویژه در مناطق روستایی، اجرا شد و بعدها تلاش‌هایی برای گسترش آن به مناطق شهری صورت گرفت. با این حال، این مفهوم به طور کامل در نظام بهداشتی کشور جا نیفتاده و اجرای آن با چالش‌های جدی مواجه بوده است. علی‌رغم تأکیدات قانونی و اسناد بالادستی مانند سیاست‌های کلی سلامت، پیشرفت‌ها ناکافی بوده و برنامه در بسیاری نقاط متوقف یا ناقص مانده است.

بررسی های انجام شده، نشان می دهد عوامل متعددی در عدم موفقیت کامل این برنامه دخیل بوده‌اند. یکی از مهم‌ترین موانع، نبود زیرساخت‌های لازم مانند پرونده الکترونیک سلامت یکپارچه، سامانه‌های اطلاعاتی متصل و شبکه ارجاع کارآمد است که منجر به اختلال در هماهنگی خدمات می‌گردد. کمبود تعهد سیاسی پایدار، تغییرات مکرر سیاست‌ها و اولویت‌بندی طرح‌های دیگر مانند تحول سلامت نیز از موانع کلیدی بوده است.

علاوه بر این، مسائل مربوط به نیروی انسانی، از جمله نارضایتی پزشکان از شرایط کاری، دستمزد و بار کاری، عدم آموزش کافی متخصصان خانواده در مقیاس گسترده و مقاومت برخی ذی‌نفعان در نظام درمانی، اجرای برنامه را دشوار ساخته است. مشکلات اقتصادی، تحریم‌ها و محدودیت منابع مالی برای تأمین هزینه‌های اولیه نیز تأثیرگذار بوده‌اند. از سوی دیگر، آگاهی محدودیت های جامعه و عدم مشارکت فعال مردم در پذیرش این مدل، به همراه چالش‌های فرهنگی و جغرافیایی در مناطق مختلف کشور، موانع دیگری را ایجاد کرده است.

به باور بسیاری از کارشناسان، در صورت اجرای موفق و گسترده پزشک خانواده در ایران، فواید متعددی برای نظام بهداشتی حاصل خواهد شد. این رویکرد می‌تواند نظام سلامت را از تمرکز بر درمان به سمت پیشگیری سوق دهد که نتیجه آن کاهش بار بیماری‌های مزمن، کنترل بهتر عوامل خطر و بهبود شاخص‌های سلامت عمومی خواهد بود. علاوه بر این، کاهش مراجعه‌های غیرضروری به بیمارستان‌ها و متخصصان، صرفه‌جویی قابل توجه در هزینه‌های درمانی و بیمه‌ها، و افزایش دسترسی عادلانه به خدمات در مناطق محروم از جمله مزایای اقتصادی طرح پزشک خانواده است.

همچنین، تقویت رابطه پزشک-بیمار، افزایش رضایت بیماران، بهبود مدیریت مراقبت‌های طولانی‌مدت و کاهش مرگ‌ومیرهای قابل پیشگیری، به ارتقای کیفیت زندگی مردم کمک خواهد کرد. در نهایت، پزشک خانواده می‌تواند به عنوان اهرمی برای ادغام خدمات بهداشتی و درمانی، تقویت نظام ارجاع و تحقق پوشش همگانی سلامت عمل نماید و نظام بهداشتی ایران را به سمت کارایی، عدالت و پایداری بیشتر هدایت کند.

در خاتمه باید تاکید کرد، با توجه به تجربیات جهانی و پتانسیل‌های داخلی، سرمایه‌گذاری جدی در رفع موانع موجود و اجرای جامع این برنامه، گامی اساسی در جهت تقویت نظام سلامت کشور خواهد بود.

گزارش: فاطمه کردی