7 هزار مولکول در هر پک سیگار و قلیان وجود دارد که حدود 100 عدد آن سرطان زاست

زمانی که میدانیم سیگار مشکلات بسیار زیادی را برای ما به همراه دارد، چرا سیگار می کشیم؟ آیا شما سیگار می کشید؟

خیر، اما تجربه آن را در گذشته داشته ام.

  یعنی قبلا سیگار می کشیدید؟

در زمان و دوره ای می کشیدم. شما سیگار می کشید؟

خیر هرگز.

سیگار کشیدن یک رفتار است.

به این معنی که خوش میگذرد؟

بله دقیقا. یک رفتاری است که انسان به آن تمایل دارد. حال میخواهیم بررسی کنیم ببینیم که آیا تمایل دارد یا خیر؟ و اگر دارد چرا؟ مروری به آمار و ارقام کشور می کنیم که متاسفانه در جمعیت بالای 15 سال  مردان، 15 الی 20 درصد شیوع سیگار وجود دارد و از آن تاسف بارتر این است که در میان جمعیت بانوان هم سیگار حدود 5 الی 6 درصد شیوع داشته است.

آماری که وزارت بهداشت ارائه می دهد از این خبر می دهد که اوضاع خوب نیست. راجع به جمع کردن و نکردن قلیان هم همواره بحث هایی وجود دارد. چرا از سیگار لذت میبریم؟ ظاهرا کسانی که مصرف می کنند از آن لذت می برند.

در مقاطعی همین طور است. وارد پدیده تدخین میشویم، به نظر شما بشر از چه زمانی شروع کرد که یک چیزی را آتش بزند و آن را بکشد؟

احتمالا به چپق صلح و سرخ پوستان باز می گردد.

دقیقا همین طور است تصویری که از آن موجود است همان چپق هایی است که در چادرهای سرخ پوستی دست به دست می شد و ریشه های دخانیات به آنجا باز می گردد که افراد بومی مقیم امریکای شمالی برگ تنباکو را به این شکل دود و تدخین می کردند.

مردم آمریکای جنوبی شامل این وضعیت نمی شوند؟

آمار و ارقامی که به آمریکای جنوبی مربوط می شود در حوالی مکزیک است. اما ردپای آن در آمریکای جنوبی هم وجود دارد. حدود 500 سال گذشته قاره نو که ظهور پیدا کرد، ارمغان آن نحوه  تدخین تنباکو بود و این را به اروپا نیز منتقل کردند.

واژه تدخین دشوار است منظور همان کشیدن است؟

بله دقیقا از ریشه دخان برگرفته شده است و منظور همان دود کردن و کشیدن این دود به داخل است. نکته آن این است که نام نیکوتین که ماده موثر سیگار است از سفیر وقت فرانسه که به پرتغال سفر می کند و برای ایشان از برزیل و مکزیک اینها را آورده بودند گرفته شده است. نام ایشان ژانف نیکوت بود که کلمه نیکوتین برگرفته از همین نیکوت است.

سراغ مغز برویم در مورد آنچه که استنشاق می شود،مغز واکنش نشان میدهد؟

بله یکی از قسمت هایی که واکنش نشان می دهد مغز است. بسیاری از افراد این طور تصور می کنند که استنشاق سیگار صرفا دم و بازدم یا همان دودی که به داخل بدن رفته است همان هم بیرون می آید در حالی که این گونه نیست یک روش رساندن مواد و گردش مواد به رگ ها و مویرگ های ماست .زمانی که یک سیگار را استنشاق می کنید اولین پک را که میزنید در عرض 10 ثانیه بعد رد پای آن در مغز هویدا می شود یعنی 10 ثانیه بعد، اثردهی آن در مغز آغاز می شود.

یعنی در هر پک سیگار این اتفاق رخ می دهد؟

دقیقا، در درخت تنفسی فرد، دود از نای و نایژه عبور می کند و به لایه تک سلولی و سطح تبادل می رسد و وارد گردش خون می شود.

ریه ما را به یک درخت تشبیه می کنید، دودی که وارد می شود به این شاخک ها گرفته می شود؟ چه اتفاقی رخ می دهد؟

یک درخت معکوس در سیستم تنفسی انسان تصور کنید. هوا از نای وارد می شود سپس دو شاخه می شود و به شاخه های فرعی تر و فرعی تر می رود و به اصطلاح از اتوبان به خیابان و بعد کوچه و کوچه های باریک تر می رود و در آنجا کوچه بن بستی است که به آن آلوئول می گویند و دیواره این قسمت که تک سلولی است محل مبادله گازهای شریانی مثل اکسیژن است. در آنجا اکسیژن را گرفته و co2 را به بیرون پس می دهیم. در مبحث آلودگی هوا هم ذرات 2 pm که ریزگردهای کوچک هستند از این درخت عبور می کنند بدن نمی تواند جلوی کوچکتر از2.5  pmها را بگیرد اینها از آن سطح عبور می کنند و با گردش خون همراه می شوند.

در واقع ذرات ریز دودی که با سیگار یا هر دود دیگری وارد بدن کردیم، به آلوئول می رسد و همان ذره وارد خون می شود؟

آلوئول را تصور کنید که دیواره آن با دیواره  مویرگ ها مماس می شود و این دیواره بسیار نازک می شود و غشایی که این دیواره را درست می کند هم نازک می شود. بین اینها یک بافت هم بند بسیار باریک وجود دارد، این سطح تبادل اصلی محل انتقال و داد و ستد مواد است. یکی از آسیب هایی که سیگار و به طور کلی تدخین وارد می کند تخریب این دیواره ها است. در حالی که این دیواره ها بسیار ارزشمند هستند و با تخریب این دیواره ها، فرد دیگر امکان تبادل ندارد و دچار وضعیت بسیار بدی می شود.

گفتید که این نیکوتین است که به خون می رسد؟

در دود یک سری ذرات معلق و یک سری گازها وجود دارد. تا به حال به این فکر کرده اید که در آن دود و پک ها چه چیزی وجود دارد؟

کاغذی که می سوزد و گوگردی که دور آن وجود دارد و غیره.

عدد آن عدد شگفت انگیزی است. در ماشین عظیم سلولی بدن انسان وارد کردن همچین مولکول هایی عجیب است زیرا که 7 هزار مولکول در هر پک سیگار و قلیان وجود دارد و از این 7 هزار مولکول بین  50 الی 700 عدد آن بیماری زاست و حدود 70 الی 100 عدد آن سرطان زاست که این موضوع ثابت شده است.

همانند این است که وایتکس خورده ایم.

در این مولکول ها اکثر فلزات سنگین و سرب و کادمیوم که در باطری ها راجع به آن بحث می کنیم، وجود دارد. یعنی از مواد معدنی تا مواد آلی در اینها وجود دارد مواد آلی همانند بنزن که سرطان زایی آن بدیهی است و آرسنیک که سم است که البته، در واقع خود نیکوتین نیز سم بوده است. در جنگ جهانی دوم و تا 50 سال پیش از آن به عنوان حشره کش استفاده می شد و در مزارع برای کشتن آفات و حشرات مصرف می کردند. اما بعد تاثیر سوء آن بر روی پستانداران و جانوران مشاهده شد و در امتداد آن سم های دیگری یافته شد که فقط بر روی حشرات تاثیر بگذارد. نیکوتین در دوزهای بالا رسما یک ماده سمی است.

کسانی که سیگار میکشند 7 هزار مولکول را در هر پک وارد بدن خود می کنند. یعنی نیکوتین جذب بدن می شود؟

موادی که درچربی حل می شوند راحت از دیواره عبور می کنند در حالیکه مواد محلول در آب وابسته به سایزشان از این دیواره عبور می کنند. اما به عنوان یک قانون کلی ذرات ریز و گازهای شیمیایی در این جداره حل می شوند و به ماشین گردش خون می پیوندند و به قسمت های مختلفی می روند بنابراین به این معنا نیست که فقط به مغز میرسند، بلکه همه جا می روند. اما اصلی ترین قسمت، همان سد خونی مغزی است و بسیار راحت هم از آن عبور می کنند.

آنهامواد مغذی را می رسانند . شما گفتید در کمتر از 10 ثانیه تاثیر می گذارد.در اینجا نیکوتین نقش آفرین است. نیکوتین به مغز میرسد؟

در اصلاح رفتار یکی از کارکردهایی که وجود  دارد که امکان دارد نتیجه مطلوب از آن دریافت نکنیم و آن دانستن آسیب هایی است که وارد می شود. توصیه می کنم مخاطبین در شبکه جهانی جستجو کنند و ببینند چه موادی در هر پک سیگار وجود دارد در این صورت متعجب می شوند که چه لیست موادی را با همین صحنه  بسیار آشنا وارد بدن می کنند.

زمانی که یک سیگار را استنشاق می کنید اولین پک را که میزنید در عرض 10 ثانیه بعد رد پای آن در مغز هویدا می شود یعنی 10 ثانیه بعد، اثردهی آن در مغز آغاز می شود.

نیکوتین به مغز می رسد؟

بله دقیقا، یکسری مولکول وجود دارد که طی سرگشت و تکامل نقش های اساسی در ساز و کار بدن دارند. همانند دوپامین و اسید اسکوربیک. مسیر دوپامین انرژیک را مسیر پاداش می گوییم.

دوپامین یک واسطه شیمیایی است آیا هورمن محسوب می شود؟

خیر هورمون تلقی نمی شود، هورمون چیزی است که وارد خون می شود.

پس باید هورمون را از واسط های شیمیایی جدا کنیم؟

دقیقا. یکی از اصلی ترین تاثیراتی که می گذارد و در مکانیزم های دیگر اعتیاد هم دیده می شوند مسیر دوپامین انرژیک است. دوپامین نقش بسیار مهمی را در رفتار انسان ها دارد و مطالعات نشان داده اند سطوح دوپامین مختلف باعث رفتار اجتماعی متفاوتی می شود.

تعجب می کنم افرادی هستند که از دکه روزنامه فروشی سیگار تهیه می کنند و در همان جا هم روشن کرده و می کشند. ما هم که در آنجا برای خرید روزنامه حضور داریم باید همان دود مضر را استنشاق کنیم.

بحث تدخین غیر فعال و با واسطه است.

شما گفتید که ضرر برای اطرافیان ازآن کسی که مصرف می کند بیشتر است.

نکته همینجاست که بیشتر نیست ولی پا به پای آن پیش می رود.

پس این یک بدفهمی اجتماعی است که می گویند که اگر شما کنار فرد سیگاری بنشینید بیشتر از او دچار خسارت می شوید؟

بیشتر نه ولی نباید دست کم گرفت درست همانند این است که خود شما در یک محیط بسته سیگار می کشید.

خب به بحث نیکوتین در بدن برگردیم.

ابتدا به روند واکنش ها و سیر اتفاقات که چه گونه است می پردازیم. نیکوتین به سراغ دوپامین رفته و مسیر پاداش را درگیر می کند و روشی که بتواند رفتارهای فرد را کنترل و بهینه کند با استفاده از همین ناقل هاست.

زمانی که غذا یا شکلات می خوریم هم دوپامین در بدن فعال می شود.

بله شکلات یا نان، علاقه ما به کربوهیدرات یا شکر دوپامین را فعال می کند. جالب اینجاست که گستره اعتیاد که ما با انگ از آن یاد می کنیم، تا شکر سفید هم پیش می رود.

دوپامین پاداشی است که مغز به فرد مصرف کننده می دهد که باعث حس رضایت در فرد می شود.

بله حس رضایت، پاداش و سرخوشی به فرد می دهد و حتی تمرکز را نیز بالا می برد. در روزها و ماه های اولیه که تدخین اتفاق می افتد این پاداش بسیار دلنشین است اما بعد از مدتی برای اینکه مانند قبل فرد نرمال و سالم سابق باشید باید آن سطح از دوپامین و نیکوتین را داشته باشید و در نبود آن دچار افسردگی، اختلالات خواب واختلالات رفتاری بروز می دهد و با مصرف سیگار به حالت نرمال خود می رسد.

ایا دوپامین ما بین دو واسطه شیمیایی به طور پیوسته منتقل می شود ؟

دوپامین مولوکولی است و به قسمتی در بدن می رود پیغام را انتقال می دهد و همانجا تجزیه می شود.

دوپامین پاداشی است که به فرد داده می شود و بعد از مدتی مضمحل شده وفرد دیگر لذت کافی را نمی برد، آیا نیاز به نیکوتین بیشتری دارد؟

بله بدن نیاز به نیکوتین بیشتری پیدا می کند زیرا تنها دوپامین نیست و مولکول های دیگری همچون اپی نفرین هم در تکامل نقش مهمی دارد. تعریف اعتیاد و وابستگی مترادف همین قضیه است که فرد به سراغ یک رفتار و یا ماده ای می رود و بعد از مصرف احساس بهتری بدست می آورد و در غیاب آن رفتار جست و جوی ماده شکل می گیرد و نبودن آن برای فرد آسیب زاست و فرد تلاش به مصرف دوباره آن دارد.

شما معتقد هستید تا آن زمان که واسطه های شیمیایی در حال فعالیت هستند و فرد نشاط دارد همانند مصرف نان است و خطری ندارد ولی از یک جایی به بعد فرد را گرفتار می کند که همان اعتیاد است. خود نیکوتین سرطان زا نیست؟

خود نیکوتین نه ولی الکالوئیت ها و ترکیبات حلقوی و آروماتیک و ترکیبات دیگر عوامل اصلی تری هستند و بعضا می گویند که خود نیکوتین هم شاید خیلی، اعتیاد آور نباشد و این اعتیاد به دلیل سایر هیدرو کربنات است.

پدرها می گویند که با همان یک نخ سیگار فرد معتاد می شود. آیا واقعا فرد با یک نخ معتاد می شود؟

با یک نخ هم فرد معتاد می شود زیرا آن جایزه ای که مسیر دوپامین می دهد جایزه جدی ای است که فرد باز هم تمایل به مصرف و گرفتن این جایزه دارد. در بحث رفتار شناسی و خودمراقبتی به این مثال بسیار جدی نگاه می شود که چه اتفاقی باعث می شود یک پزشک سیگار بکشد. در کشور ایتالیا طبق آمار ۴٠ درصد پزشکان و بالای ۵٠ درصد پرستاران سیگاری هستند. ولی در برخی کشورهای دیگر مانند انگلستان به این گونه نیست و در کشور ایران هم چنین آماری وجود ندارد. ولی چیزی که می بینیم درصد محسوسی از افرادی است که از عوارض سیگار آگاهند، با این حال باز هم سیگار می کشند. چه چیز باعث میشود فردی که از این عوارض آگاه است باز هم به سراغ ان برود؟

شاید لذت آن است .

بله در وهله اول لذت است و بعد از آن برای آنکه کارکرد معمول و روتین را داشته باشد نیاز به استفاده از موادی را دارد که به آن وابسته شده است. اما در بحث قطع یک ماده، دانستن و آگاه بودن از یک علامت خطر الزاما منجر به رفتار نمی شود و تا حدودی به جهان بینی فرد باز می گردد که فرد تا چه حد بر رفتار خود مسلط است و در سرنوشت خود چه نقشی ایفا می کند؟ آیا می تواند سرنوشت خود را تغییر دهد؟ آیا می تواند فرد بهتری باشد و روبه جلو گام بردارد و یا این متغیر ها و دغدغه های روزمره در تصمیم گیری شخص تاثیر می گذارد؟

فرایند تصمیم گیری رفتار و عادت در همین روزمره ها دغدغه ها و خستگی ها شکل می گیرد و زمانیکه ما از مکانیزم تحذیر و ترساندن استفاده می کنیم استرس را نیز به بدن اضافه می کنیم و فرد نه تنها رفتار خود را بهینه نمی کند بلکه متحمل فشار استرس هم می شود.

همانند عکس روی پاکت سیگار؟

البته آن ها نقش خوبی را ایفا می کنند تحذیر مکانیزم خوبی است به شرط اینکه تنها مکانیزم نباشد.

در کشور ما در پیکره سلامتی مصرف سیگار هزینه های هنگفتی را وارد می کند. خود مصرف سیگار یک هزینه و بعدها هزینه ای که به سیستم بهداشت و درمان وارد می کند یک بخش دیگری است به نظر می رسد که نظام سرمایه گذاری که پیشرو در این حرکت است خیلی مایل به آگاهی رسانی نیست  یا از قدرت اهرم خود استفاده می کند که مالیات به آن وارد نشود زیرا همانطور که میدانیم مالیات سیگار ١١درصد است.

از جنبه هایی میتوان متفاوت به این قضیه نگاه کرد. به نظر شما چطور ممکن است در یک فیلم سینمایی که حتی برند مواد غذایی را نمایش نمی دهند برندی از یک سیگار را نشان دهند و شخصیت اصلی فیلم دائما سیگار مصرف می کند. از دید کسانی که تمایل به تئوری توطئه دارند این اتفاقات را توطئه کشورهای بیگانه می دانند حتی در یکی از محصولات رسانه ای اخیر متاسفانه تدخین به وفور دیده شد که خیلی واکنش برانگیخت.

این موضوع به کرات در سریال های ویدیو خانگی مشاهده می شود.

دقیقا همینطور است که واکنش های بسیاری را برانگیخت و گفت و گویی از سمت تولید کنندگان و دغدغه مندان این حوضه شکل گرفت و گفته شد که واقعیت این است که نیکوتین و حتی تنباکو زمانی به عنوان دارو شناخته می شد و اعتقاد داشتند که هدیه خداوند است. حتی مرفین که ماده اعتیاد است در اوایل قرن ٢٠ یعنی ١٠٠ سال پیش داروی خدایان و درمان تمام دردها نامیده می شد و مدت ها زمان صرف شد و آدمیزاد بهای سنگینی داد تا به اشتباه خود پی برد. درزمینه سیگار هم ما بسیار به این تجربه نزدیک هستیم از نسل های قبل بزرگان ما سیگار و قلیان می کشیدند که باعث شده مصرف آن برای ما عادی باشد. باید به ریشه یابی این مسئله بپردازیم که چه چیز باعث می شود یک خانواده در کنار هم بنشینند و سیگار بکشند حتی در صورتی که بچه های کوچک هم در این جمع قرار می گیرند. این هنجار و تابوشکنی افت خیلی بزرگی است که در طول زمان بشر بهای گرانی بابت فهمیدن اشتباه خود پرداخته است.

در جایی همانند کانادا که گروه زیادی از مهاجرین ایرانی سکونت دارند استفاده از قلیان به دلیل استفاده در محافل عمومی با وجود تنباکوهای شیمیایی و عطردار ممنوع شده است ولی هنوز در ایران این اتفاق نیفتاده است.

قلیان که برخی کشورها آن را نارگیل  یا شیشه می نامند در خاورمیانه و غرب آسیا بسیار شایع است که تا حدودی هم ریشه تاریخی دارد.

به عنوان سوال آخر گفتید که مالیات سیگار در کشورهای دیگر بین ۵٠ تا ۶٠ درصد است.

یکی از تلاش ها و دغدغه های خیلی مهم و جدی وزارت بهداشت در دوره فعلی مصوب کردن بحث مالیات محصولات تدخینی بوده و مقاومت هایی بر سر راه قرار داشته که از جنس خیرخواهانه بوده است. زیرا ما در حال حاضر مکانیسم خوب و دقیق کنترلی برای قاچاق و واردات غیر رسمی نداریم و دغدغه ای وجود داشت که با افزایش نرخ سیگار مسیر قاچاق آن فعال شود اما گریزی از این نداریم که چند مکانیسم باید فعال شود و تحذیر و ترساندن رخ دهد و سیگار نباید با این قیمت پایین در دسترس باشد و مالیات آن صرف رفتارسازی شود. در بحث ترویج علم دغدغه ما ترویج سلامت است که در برخی کشورها وزارت خانه هایی برای ترویج سلامت وجود دارد. اتفاق جالبی که در وزارت بهداشت افتاده است این است که، یک آموزش تخصصی داریم که همان دوره های دانشگاهی و کارآموزیست و یک بخش آموزش عمومی که همکاران ما در بخش آموزش ارتقای سلامتی، بخش متولی آموزش عمومی به مناسبت روز تدخین پویشی با همکاری هنرمندان با شعار بیایید قلیان را گلدان کنیم ترتیب داده اند.