زنگ خطر آلودگی مراکز غذایی به سوسری‌ها
در تحقیق جدیدی که توسط محققان ایرانی انجام شده است، پدیده گسترش حشرات آلوده‌کننده در محیط‌های پخت‌وپز شهری و پیوند میان شناخت علمی کارگران با روش‌های محافظتی و مراقبت‌های بهداشتی به بوته آزمایش گذاشته شد.
به گزارش سیناپرس، سوسری‌ها که در میان عامه مردم به عنوان سوسک‌های خانگی شناخته می‌شوند، یکی از جدی‌ترین و شایع‌ترین آفات بهداشتی در سراسر دنیا به شمار می‌روند که توانسته‌اند با زندگی در مجاورت اجتماعات بشری سازگار شوند. این حشرات موذی به ویژه در اماکن عمومی پرتردد نظیر بیمارستان‌ها، مدارس، هتل‌ها، رستوران‌ها، غذاخوری‌ها، انبارها و منازل مسکونی سکونت گزیده‌اند. از میان هزاران گونه شناسایی‌شده در دنیا، ده‌ها گونه در ایران یافت شده که گونه‌های معروفی همچون سوسری آلمانی و سوسری آمریکایی به دلیل مجاورت دائمی با زیستگاه انسان‌ها، منشأ تهدیدات بهداشتی فراوان هستند. سوسری‌ها به عنوان ناقلان مکانیکی، یعنی موجوداتی که عوامل آلودگی را بدون تکثیر در بدن خود صرفاً جابه‌جا و منتقل می‌کنند، توانایی جابه‌جایی انواع ویروس‌ها، باکتری‌ها و تک‌یاخته‌ها را دارند. آن‌ها در گسترش امراض خطرناکی مثل فلج اطفال، حصبه، جذام، طاعون، وبا، اسهال‌های خونی و عفونت‌های دستگاه ادراری نقش مؤثری ایفا می‌کنند. همچنین فضولات و بزاق دهان این حشرات از عوامل اصلی تحریک آلرژی، حساسیت و تشدید بیماری آسم در افراد سالمند و کودکان خردسال است.
حضور و فعالیت مداوم سوسری‌ها در مراکز حساسی مانند انبارها، آشپزخانه‌ها و غذاخوری‌ها خطری آشکار علیه سلامت جامعه محسوب می‌شود. یکی از راهکارهای بنیادین به منظور کنترل و جلوگیری از سرایت این دست آلودگی‌ها و مهار بیماری‌های منتقله از طریق حشرات، افزایش سطح اطلاعات، اصلاح دیدگاه‌ها و بهبود شیوه عمل شهروندان و شاغلان این اماکن است. آموزش‌های سلامت زمانی کارآمد خواهند بود که به تغییر مستقیم رفتار بهداشتی افراد منجر شوند، زیرا دگرگونی در دانسته‌های افراد نسبت به ناقلان، زمینه‌ساز شکل‌گیری نگرش مثبت و عادات نظافتی پایدار خواهد شد. تجارب و بررسی‌های پیشین حاکی از آن است که شیوع گسترده این آفات پیوند تنگاتنگی با کمبود دانش افراد جامعه درباره عوامل گسترش آن‌ها و نادیده گرفتن خطرات عفونت‌های مرگبار دارد؛ از این رو تحلیل این عوامل برای طراحی الگوهای کنترلی دقیق بسیار ضروری و اثرگذار خواهد بود.
در همین چارچوب، گروهی از پژوهشگران کشور به سرپرستی علی ظفرزاده از مرکز تحقیقات بهداشت محیط دانشگاه علوم پزشکی گلستان و دو تن از همکاران دانشگاهی وی، با مشارکت محققانی از دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی و همچنین دانشگاه بیرمنگام بریتانیا، پژوهشی جامع را به انجام رساندند. این دانشمندان به ارزیابی میزان آلودگی و تعیین گونه‌های سوسری فعال در مراکز تولید، توزیع و فروش مواد خوراکی شهر بجنورد پرداختند و هم‌زمان شکاف‌های ادراکی، دیدگاه‌ها و کیفیت عملکرد بهداشتی متصدیان و نیروهای شاغل در این مراکز صنفی را مورد سنجش دقیق قرار دادند.
محققان جهت دستیابی به تصویری روشن از آلودگی، به ۲۱۱ نقطه شهری و محل توزیع و پخت غذا سرکشی کردند تا حضور آفات و گونه‌های آن‌ها را معین کنند. از سوی دیگر، برای بررسی میزان اطلاعات، زاویه دید و شیوه رفتاری پرسنل، ۵۲ نفر از شاغلان از طریق نمونه‌گیری طبقه‌ای انتخاب شدند و با پرسش‌نامه‌ای متناسب مورد سنجش قرار گرفتند.
بررسی میدانی این پژوهشگران نشان داد که از میان ۲۱۱ مرکز بازدیدشده، ۵۲ مکان یعنی معادل نزدیک به یک‌چهارم کل مراکز دچار آلودگی به سوسری بودند. کانون اصلی این حضور نامطلوب در مراکز تهیه و پخت مواد غذایی با رقم بیش از ۵۳ درصد مشاهده شد.
از حیث نوع حشره، سوسری آلمانی با بیش از ۹۶ درصد به شکل چشمگیری گونه حاکم و غالب منطقه بود، در حالی که سوسری آمریکایی تنها حدود ۳٫۵ درصد از موارد را به خود اختصاص داده بود. با وجود آنکه بررسی پرسش‌نامه‌ها نشان داد سطح دانش و معلومات افراد در حد میانه رو به بالا و زاویه دید آنان مناسب بود، اما شیوه رفتار و اقدامات عملی متصدیان در زمینه مهار و دفع آفات بسیار نامطلوب و ضعیف ارزیابی شد.
نتایج نهایی مبین آن هستند که فراوانی نسبتاً چشمگیر این حشرات موذی، به ویژه تسلط گونه آلمانی در آشپزخانه‌ها و اصناف تولید خوراکی بجنورد، لزوم بازنگری و تشدید برنامه‌های بهداشتی را دوچندان می‌کند. گسست آشکار میان شناخت تئوریک خوب پرسنل با رفتارهای ضعیف عملیاتی نشان می‌دهد که داشتن دانش و تفکر مثبت به تنهایی ضامن محیط پاکیزه نیست. شرایط محیطی، فقدان وسایل حفاظتی و ناآشنایی با راهکارهای نوین دفع آفات مانع از توفیق متصدیان شده است. بنابراین حل این بحران محتاج دوره‌های آموزشی عملی، نظارت پیوسته بازرسان و مهیا ساختن ابزارهای استاندارد است تا کنترل بهداشتی پایدار حاصل آید.
یافته‌های تکمیلی و مقایسه این آمار با دیگر تحقیقات نشان‌دهنده ویژگی‌های بوم‌شناختی رفتاری این جانداران است. سوسری‌های آلمانی به دلیل تمایل شدید به گرما، رطوبت، تاریکی و دسترسی مداوم به بازمانده‌های مواد خوراکی، آشپزخانه‌ها و محل‌های پخت را برای استقرار برمی‌گزینند و از طریق جابه‌جایی کارتن‌ها و لوازم آلوده پخش می‌شوند. در نقطه مقابل، سوسری آمریکایی بیشتر در شبکه‌های فاضلاب و لوله‌ها سکونت دارد.
به نقل از ایسنا، در مقایسه‌های برون‌مرزی و داخلی نیز آشکار شده که حتی با وجود شناخت مطلوب افراد از خطرات حشرات، گرایش به مصرف بی‌رویه سموم شیمیایی رایج‌ترین عملکرد بوده و به دلیل غفلت از بهسازی زیرساخت‌های محیطی و عدم دسترسی به شیوه‌های غیرشیمیایی ایمن، توفیق کاملی حاصل نمی‌شود؛ از این رو انگیزه افراد و موانع فیزیکی نقشی حیاتی در مدیریت آفات دارند.
گفتنی است این دستاوردها و نتایج مستند علمی در قالب یک مقاله پژوهشی در «فصلنامه تحقیقات سلامت در جامعه» که تحت اعتبار و نظارت دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی مازندران منتشر می‌شود، به چاپ رسیده و در اختیار جامعه علمی و فعالان حوزه سلامت عمومی قرار گرفته است.
