بازار سیاه پایاننامه فروشی و فاجعه خاموش نظام علمی
استاد دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان گفت: تحقیق و پژوهش، ستون فقرات توسعه علمی و پیشرفت پایدار هر کشور محسوب میشود. دانشگاه در معنای اصیل خود، محل تولید دانش و تربیت پژوهشگر است نه کارخانه صدور مدرک.
به گزارش سیناپرس، رضا باقریان، استاد دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان در گفتوگویی خبری اظهار کرد: دوره دکتری بهعنوان بالاترین سطح آموزش دانشگاهی، با هدف تربیت افرادی طراحی شده است که بتوانند از طریق انجام پژوهشهای اصیل، به گسترش مرزهای دانش کمک کنند و به همین دلیل در نظامهای معتبر علمی جهان، دریافت مدرک دکتری بدون ارائه دستاورد پژوهشی قابل اتکا فاقد معناست. با این حال، آنچه امروز در بخشی از نظام آموزش عالی کشور مشاهده میشود، فاصلهای نگرانکننده با این فلسفه بنیادین دارد.
وی افزود: شواهد میدانی، گزارشهای غیررسمی و تجربههای زیسته در محیطهای دانشگاهی، از شکلگیری یک بازار سیاه گسترده در حوزه تولید پایاننامه و مقاله علمی حکایت دارد، بازاری که در آن پژوهش به جای آنکه یک فرآیند علمی باشد به یک خدمت قابل خرید تبدیل شده است. در این بازار پنهان اما فعال، مؤسساتی با عناوینی مانند مرکز مشاوره علمی، خدمات پژوهشی یا همیار پایاننامه فعالیت میکنند. کارکرد واقعی بخش قابل توجهی از این مراکز، ارائه مشاوره نیست، بلکه تولید کامل پایاننامه، رساله دکتری و مقالات علمی در برابر دریافت مبالغ قابل توجه است. این خدمات، در بسیاری از موارد تمامی مراحل کار از طراحی پروپوزال تا تحلیل داده و نگارش مقاله را شامل میشود بدون آنکه دانشجو نقشی واقعی در فرآیند تولید علمی داشته باشد.
استاد دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان ادامه داد: نگرانکنندهتر آنکه در برخی موارد، این تولیدات نهتنها فاقد اصالت علمی هستند، بلکه بر پایه دادهسازی، دستکاری نتایج و حتی سرقت علمی شکل میگیرند. به بیان دیگر، آنچه بهعنوان دستاورد پژوهشی ارائه میشود در مواردی فقط جعل علمی سازمانیافته است.
باقریان افزود: این چرخه زمانی کاملتر میشود که این مؤسسات در ازای دریافت هزینههای بیشتر، فرآیند چاپ مقاله را نیز تضمین میکنند و تعرفهها بر اساس نوع مجله، نمایه(ایندکس) و حتی سرعت پذیرش تعیین میشود. در برخی موارد نیز شبکههای غیررسمی برای تسهیل داوری یا دور زدن فرآیندهای علمی شکل گرفته است که با سوءاستفاده از اعتبار اساتید یا ضعف نظارت در برخی نشریات، مسیر انتشار این مقالات را هموار میکنند. نتیجه این وضعیت، ورود حجم قابل توجهی از مقالات فاقد اعتبار به چرخه نشر علمی است. مقالاتی که پس از انتشار، بهعنوان منابع علمی مورد استناد قرار میگیرند و به این ترتیب، خطا و جعل در بدنه دانش بازتولید میشود و به این صورت بحران از سطح یک تخلف فردی فراتر رفته و به تهدیدی ساختاری برای نظام علمی تبدیل میشود.
وی در مورد عوامل این پدیده اجتماعی توضیح داد: ریشههای این بحران را نمیتوان فقط در رفتار فردی دانشجویان جستوجو کرد. یکی از عوامل مهم، گسترش بیرویه و نامتناسب تحصیلات تکمیلی در سالهای اخیر است. افزایش چشمگیر ظرفیت پذیرش در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری، بهویژه در برخی دانشگاههای غیردولتی بیش از آنکه بر اساس نیاز واقعی کشور یا توان علمی باشد، تحت تاثیر ملاحظات مالی و درآمدزایی قرار گرفته است. نتیجه این روند، شکلگیری جمعیت بزرگی از دانشجویان تحصیلات تکمیلی است بدون آنکه زیرساختهای لازم برای آموزش و پژوهش متناسب با این رشد توسعه یافته باشد.
استاد دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان در ادامه تصریح کرد: در چنین شرایطی فشار برای دستیابی به خروجیهایی مانند دفاع از پایاننامه و چاپ مقاله به هر شکل ممکن افزایش پیدا میکند و همین موضوع به رونق بازار خدمات تقلبی پژوهشی منجر میشود. زمانی که کمیت جای کیفیت را بگیرد، تقلب به گزینهای قابل پیشبینی تبدیل خواهد شد.
باقریان تاکید کرد: پیامدهای این روند، فقط به محیط دانشگاهی محدود نمیشود. تنزل اعتبار مدارک دانشگاهی، بیاعتمادی به تولیدات علمی، تضعیف جایگاه بینالمللی پژوهشگران کشور و حتی تأثیرگذاری بر تصمیمسازیهای کلان که بر مبنای این پژوهشها انجام میشود، تنها بخشی از آثار این بحران است. در سطحی عمیقتر، این وضعیت به فرسایش سرمایه اجتماعی و ترویج نوعی فرهنگ تقلب در جامعه منجر میشود.
وی افزود: از منظر بینالمللی در صورت آشکار شدن ابعاد این پدیده در نشریات و مجامع علمی جهان، اعتبار علمی کشور با خدشهای جدی مواجه خواهد شد، خدشهای که ترمیم آن بهمراتب دشوارتر از پیشگیری از وقوع آن است.
استاد دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان همچنین گفت: نکته تأملبرانگیز آن است که این پدیده اگرچه در گذشته نیز بهصورت محدود وجود داشت، برای مثال در قالب خرید مدارک از مؤسسات نامعتبر خارجی، اما امروز به شکلی گسترده نهادینهشده و در حال گسترش است. این تغییر مقیاس، زنگ خطری جدی برای سیاستگذاران آموزش عالی به شمار میرود.
باقریان ادامه داد: در این میان دانشجویانی که مسیر دشوار و پرهزینه پژوهش واقعی را طی میکنند بیش از همه متضرر میشوند. مقایسه ناعادلانه میان تلاش علمی اصیل و مسیرهای میانبر مبتنی بر پرداخت پول به سرخوردگی، بیانگیزگی و حتی تشدید میل به مهاجرت در میان نخبگان دامن میزند. اگر این روند اصلاح نشود در آیندهای نهچندان دور با انبوهی از دارندگان مدارک دکتری مواجه خواهیم بود که از حداقل صلاحیتهای علمی و پژوهشی برخوردار نیستند، وضعیتی که میتواند پیامدهایی بهمراتب فراتر از یک بحران آموزشی داشته باشد.
به نقل از ایسنا، وی مطرح کرد: مقابله با این بحران، نیازمند اقداماتی هماهنگ و چندلایه است، مانند بازنگری در سیاستهای پذیرش دانشجو، تقویت نظامهای نظارتی گرفته، برخورد قاطع با مؤسسات متخلف و اصلاح سازوکارهای ارزیابی علمی.
استاد دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان خاطرنشان کرد: نادیده گرفتن این روند به معنای پذیرش تدریجی فروپاشی اعتبار علمی است. شاید این بحران به اندازه بحرانهای زیستمحیطی دیده نشود، اما بیتردید آثار آن بر آینده کشور کمتر از آنها نخواهد بود.
