فاجعه خاموش در دریای آرال
پژوهشگران هشدار میدهند خشک شدن دریای آرال تنها یک بحران زیستمحیطی و انسانی نیست، بلکه به منبعی بزرگ برای انتشار گازهای گلخانهای تبدیل شده است. نتایج یک مطالعه جدید نشان میدهد؛ بستر خشک این دریاچه از دهه ۱۹۶۰ تاکنون بیش از ۲۰۴ مگاتن دیاکسیدکربن وارد جو زمین کرده است؛ رقمی که میتوان با احیای دوباره این دریاچه از ادامه افزایش آن جلوگیری کرد.
به گزارش سیناپرس، نتایج پژوهشی تازه که در نشریه معتبر Science منتشر شده است، نشان میدهد خشک شدن دریای آرال، یکی از بزرگترین فجایع زیستمحیطی جهان، پیامدی فراتر از نابودی یک اکوسیستم آبی داشته و به منبع قابل توجهی برای انتشار گازهای گلخانهای تبدیل شده است.
بر اساس این مطالعه، از زمان آغاز خشک شدن دریای آرال در دهه ۱۹۶۰ تاکنون، حدود ۲۰۴ مگاتن دیاکسیدکربن از بستر خشک این دریاچه وارد جو شده است؛ رقمی معادل حدود ۲۲۵ میلیون تن که سهم قابل توجهی در تشدید تغییرات اقلیمی دارد.
دریای آرال که روزگاری چهارمین دریاچه بزرگ جهان به شمار میرفت، پس از آنکه آب رودخانههای «آمودریا» و «سیردریا» برای توسعه گسترده کشت پنبه در ازبکستان منحرف شد، بهتدریج آب خود را از دست داد و تا دهه ۱۹۹۰ بخش اعظم آن خشک شد.
امروزه به جای این پهنه آبی وسیع، بیابانی شور و پهناور شکل گرفته است؛ جایی که رسوبات غنی از مواد آلی در معرض هوا قرار گرفته و با تجزیه تدریجی، مقادیر زیادی دیاکسیدکربن آزاد میکنند.
پژوهشگران این نتایج را با استفاده از نمونهبرداریهای میدانی و بررسی مغزههای رسوبی جمعآوریشده از نقاط مختلف بستر خشک دریاچه به دست آوردهاند.
به گفته رافائل مارسه زیستشیمیدان شورای ملی پژوهش اسپانیا، در زیر بستر دریای آرال «گنجینهای پنهان از کربن» نهفته است.
وی میگوید: تا زمانی که این رسوبات در معرض هوا باقی بمانند، انتشار کربن ادامه خواهد داشت؛ اما اگر دوباره آب به این حوضه بازگردد، همین کربن میتواند به جای آنکه منبع انتشار باشد، به بخشی از راهحل مقابله با تغییرات اقلیمی تبدیل شود.
برآوردهای این پژوهش نشان میدهد در صورت احیای کامل دریای آرال، میتوان از انتشار حدود ۱۶۵ مگاتن کربن دیگر که همچنان در رسوبات این منطقه ذخیره شدهاند، جلوگیری کرد.
یکی دیگر از یافتههای مهم این مطالعه آن است که نزدیک به ۲۰ درصد از انتشار کربن دریای آرال نه از طریق تجزیه مستقیم، بلکه به دلیل وزش باد و انتقال ذرات رسوبی به هوا رخ میدهد؛ عاملی که تاکنون در بسیاری از برآوردهای اقلیمی نادیده گرفته شده بود.
نوریا کاتالان بومشناس شورای ملی پژوهش اسپانیا، تأکید میکند خشک شدن دریاچهها تنها یک بحران هیدرولوژیک یا اقتصادی نیست، بلکه چرخه جهانی کربن را نیز به شکلی تغییر میدهد که تاکنون کمتر در مدلهای اقلیمی مورد توجه قرار گرفته است.
با این حال، نشانههایی از بهبود در بخش شمالی دریای آرال دیده میشود. دولت قزاقستان با اجرای قوانین جدید مدیریت منابع آب، توانسته جریان رودخانه سیردریا را تا حدودی به آرال شمالی حفظ کند و بخشی از آب این منطقه را بازگرداند.
با وجود این، تغییرات اقلیمی تهدیدی جدی برای آینده این دریاچه محسوب میشود. رودخانههای آمودریا و سیردریا از ذوب یخچالهای طبیعی رشتهکوههای تیانشان و پامیر تغذیه میشوند و با گرمتر شدن زمین و کاهش این یخچالها، تأمین آب مورد نیاز برای احیای دریای آرال نیز دشوارتر خواهد شد.
پژوهشگران تأکید میکنند دریای آرال تنها نمونه این بحران نیست. دریاچههایی مانند دریاچه ارومیه در ایران، دریاچه نمک بزرگ و دریای سالتون در آمریکا، دریای خزر و دریاچه پوپو در بولیوی نیز با کاهش شدید سطح آب مواجه شدهاند و احتمالاً به منابع جدید انتشار کربن تبدیل شدهاند.
به اعتقاد پژوهشگران، حفاظت از کربن ذخیرهشده در رسوبات این دریاچهها میتواند به عنوان بخشی از سیاستهای جهانی کاهش انتشار گازهای گلخانهای و حتی بازارهای اعتبار کربن مورد توجه قرار گیرد و راه تازهای برای تأمین مالی پروژههای احیای دریاچههای خشکشده فراهم کند.
مترجم:فرگل غفاری
