پشت پرده شایعه فعال شدن حلقه آتش اقیانوس آرام با زلزله ونزوئلا
همزمان با انتشار شایعاتی درباره «فعال شدن دوباره حلقه آتش اقیانوس آرام» پس از زلزلههای اخیر، یک استاد زلزلهشناسی تأکید کرد این پهنه همواره از فعالترین مناطق زمینساختی جهان بوده و زلزلههای اخیر نیز بخشی از فعالیت طبیعی آن هستند. به گفته وی، زلزلههای ونزوئلا اساساً در محدوده حلقه آتش رخ ندادهاند و ارتباط دادن آنها به این کمربند لرزهای، از نظر علمی نادرست است.
به گزارش سیناپرس، «حلقه آتش اقیانوس آرام» یکی از مهمترین کمربندهای لرزهای و آتشفشانی زمین است که بخش بزرگی از زلزلههای بزرگ جهان در آن رخ میدهد. پس از وقوع زلزله اخیر ونزوئلا در شبکههای اجتماعی از فعال شدن دوباره حلقه آتش اقیانوس آرام صحبت میشود؛ اما این حلقه چیست و چه ارتباطی با زلزلههای بزرگ اخیر دارد؟
پس از وقوع چند زمینلرزه بزرگ در نقاط مختلف جهان از جمله ونزوئلا، در شبکههای اجتماعی ادعاهایی درباره «فعال شدن دوباره حلقه آتش اقیانوس آرام» مطرح شده است.
«دکتر مهدی زارع»، استاد پژوهشکده زلزله شناسی و رئیس مرکز پیشبینی زلزله در گفتوگویی خبری تاکید میکند که این منطقه همواره یکی از فعالترین پهنههای زمینساختی جهان بوده و زلزلههای اخیر نیز بخشی از همین پویایی طبیعی هستند؛ او همچنین توضیح میدهد که زلزلههای اخیر ونزوئلا اساسا در محدوده حلقه آتش رخ ندادهاند.
این روزها در شبکههای اجتماعی، پس از وقوع چند زمینلرزه بزرگ، موضوع «فعال شدن دوباره حلقه آتش اقیانوس آرام» مطرح میشود. حلقه آتش اقیانوس آرام دقیقا چیست؟
در اطراف اقیانوس آرام یک پهنه فعال از نظر زمینشناسی وجود دارد. در این منطقه، ورقههای پوسته زمین ــ بهویژه ورقههای اقیانوسی ــ در حال حرکت به سمت خشکیها و ورقههای قارهای اطراف اقیانوس آرام هستند. این ورقهها در آنجا با یکدیگر برخورد میکنند و دچار فرورانش میشوند؛ یعنی به زیر پوسته قارهای میروند.
این مناطق فرورانش در اطراف اقیانوس آرام، از ژاپن و فیلیپین در غرب گرفته تا سواحل غربی قاره آمریکا مانند آلاسکا، مکزیک، کلمبیا و شیلی در شرق اقیانوس آرام، گسترده شدهاند. به همین علت نیز بیش از ۸۰ درصد زمینلرزههای جهان و حدود ۹۰ درصد آتشفشانهای فعال دنیا در همین محدوده رخ میدهد. نکته مهم این است که حدود ۹۰ درصد زمینلرزههای بسیار بزرگ جهان با بزرگای بیش از ۸ نیز در همین منطقه اتفاق میافتند.
چرا حلقه آتش اقیانوس آرام یکی از مهمترین مناطق زلزلهخیز و آتشفشانی زمین به شمار میرود؟
علت این موضوع آن است که در اطراف اقیانوس آرام میزان تغییر شکل پوسته زمین بسیار زیاد است. زمینشناسان از حدود نیمه قرن بیستم، به علت تمرکز بالای زمینلرزهها و آتشفشانها در اطراف اقیانوس آرام، این محدوده را اصطلاحا «حلقه آتش» نامیدهاند. البته این حلقه کاملا دایرهای نیست و بیشتر حالتی شبیه «نعل اسب» دارد.
این گزاره که گفته میشود «حلقه آتش به تازگی فعال شده» از نظر علمی درست نیست؟
مهدی زارع: کانون زلزلههای اخیر ونزوئلا در شمال ورقه آمریکای جنوبی و در مرز جابهجایی صفحه آمریکای جنوبی و صفحه کارائیب است؛ بنابراین در مجاورت حلقه آتش اقیانوس آرام قرار ندارد.
بله، نادرست است. این منطقه به تازگی فعال نشده، بلکه میلیاردها سال است که ماهیت پویای زمینساختی دارد. اگر آمار زلزلههای اخیر را هم بررسی کنید، میبینید که بسیاری از زمینلرزههای مهم جهان در همین نوار رخ دادهاند؛ برای مثال میتوان به زمینلرزه مخرب ۱۸ خرداد ۱۴۰۵ در فیلیپین (منطقه میندانائو) با بزرگای ۷.۸ اشاره کرد که ناشی از فرورانش در همین نوار بود. همچنین زمینلرزه شدیدی همزمان با آن در ژاپن یا در ۹ تیر۱۴۰۴ با بزرگای ۸.۸ در منطقه کامچاتکای روسیه رخ داد، همگی در این نوار اتفاق افتادهاند.
البته باید یک اصلاح علمی مهم انجام دهم؛ در اخبار گاهی زلزلههای اخیر ونزوئلا (مانند دو زلزله پیاپی ۳ تیر ۱۴۰۵ با بزرگای ۷.۲ و ۷.۵) را هم به حلقه آتش ربط میدهند. کانون زلزلههای اخیر ونزوئلا در شمال ورقه آمریکای جنوبی و در مرز جابهجایی صفحه آمریکای جنوبی و صفحه کارائیب است؛ بنابراین در مجاورت حلقه آتش اقیانوس آرام قرار ندارد. همچنین زلزلههای مناطقی مانند ایران و ترکیه نیز در نوار دیگری به نام نوار آلپ–هیمالایا رخ میدهند.
اشاره کردید که بسیاری از زلزلههای بزرگ جهان در منطقه حلقه آتش رخ میدهد. آمار اینگونه زلزلهها چگونه است؟
مهدی زارع: وقتی کانون زلزله سطح خیلی نزدیک است، حتی با بزرگی متوسط (مثلاً ۶ یا ۶.۵) تمام انرژی خود را مستقیماً به بافت مسکونی منتقل میکند و فاجعه میسازد.
به طور کلی، از نظر آماری در سطح زمین تقریبا هر سال یک زمینلرزه با بزرگای بیش از ۸ رخ میدهد و در هر دهه وقوع یک زمینلرزه با بزرگای ۹ یا بیشتر انتظار میرود. حدود ۹۰ درصد این زلزلههای بزرگ در حلقه آتش اقیانوس آرام رخ میدهند.
برای مثال، بزرگترین زمینلرزه ثبت شده در تاریخ در ۲۲ مه ۱۹۶۰؛ اول خرداد ۱۳۳۹ شمسی در والدیویای شیلی رخ داد که بزرگای گشتاوری آن ۹.۵ بود. نمونه دیگر، زمینلرزه ۱۱ مارس ۲۰۱۱؛ ۲۰ اسفند۱۳۸۹ در توهوکو ژاپن است که با بزرگای ۹.۱ رخ داد، سونامی عظیمی ایجاد کرد و آسیبهای گستردهای به بار آورد. این زمینلرزه فوقالعاده بزرگ نیز در بخش ژاپنی حلقه آتش اتفاق افتاد. مقیاس «بزرگای گشتاوری» یا Mw امروزه جایگزین مقیاس ریشتر در مکاتبات زلزله شناختی شده است.
چه فرایندی در این مناطق باعث ایجاد این تعداد زیاد زمینلرزه و آتشفشان میشود؟
در وسط اقیانوسها پدیده ایجاد پشتههای میاناقیانوسی در محل مرز سازنده پوسته اقیانوسی رخ میدهد که طی آن مواد مذاب از گوشته بالا آمده و پوسته جدید ایجاد میکنند. این پوسته جدید، پوستههای قدیمیتر را به طرفین میراند. وقتی پوسته اقیانوسی که چگالتر و سنگینتر است به مرز پوسته قارهای میرسد، به زیر آن فرو میرود (پدیده فرورانش).
در این فرایند فرورانش، اصطکاک، قفلشدگی و جابهجایی ورقهها باعث ذخیره انرژی و وقوع زمینلرزههای مهیب میشود. در مرزهای دیگر زمین مانند شمال آمریکای جنوبی و مرز کارائیب نیز جابهجاییهای امتدادلغز و فشاری مشابهی رخ میدهد که عامل زلزلههای اخیر ونزوئلا بوده است.حرکت فرورانش در مرز برخورد ورقههای اقیانوس آرام، پیامد دیگری هم دارد؛ مواد پوسته فرو رفته در اعماق زمین ذوب شده، به سمت بالا حرکت میکنند و باعث شکلگیری آتشفشانها و جزایر قوسی (Island Arcs) میشوند. کشورهایی مانند ژاپن، فیلیپین و بخشهایی از اندونزی حاصل شکلگیری همین کمانهای قوسی آتشفشانی به صورت جزایر هستند.
ایران روی حلقه آتش قرار ندارد؛ اما کشور زلزلهخیزی است. تفاوت سازوکار زلزلههای ایران با زلزلههای حلقه آتش چیست؟
مهدی زارع: ایران با وجود داشتن سهم کمتری از زلزلههای سالانه جهان، متاسفانه یکی از پرخسارتترین مناطق دنیا از نظر تلفات انسانی زلزله محسوب میشود.
تفاوت اصلی در سازوکار زمینساختی است. بخش بزرگی از زلزلههای حلقه آتش حاصل پدیده «فرورانش پوسته اقیانوسی به زیر پوسته قارهای» است. اما ایران عمدتا در نوار آلپ–هیمالیا قرار دارد که ساختار آن ناشی از «برخورد قاره با قاره» (ورقه عربستان با ورقه اوراسیا) است. البته استثنای مهم ما «منطقه مکران» در جنوب شرق کشور است که در آنجا هم پدیده فرورانش اقیانوسی ورقه عربی به زیر اورسیا/ایران در نوار مکران شبیه بخشی از فرورانش حلقه آتش رخ میدهد.
مشکل اصلی اینجاست که زلزلههای ناشی از برخورد قارهای در فلات ایران، عمدتاً در پوسته کمعمق (عمق ۱۰ تا ۲۰ کیلومتری سطح زمین) رخ میدهند؛ مانند زلزلههای بم۱۳۸۲، طبس۱۳۵۷ و سرپلذهاب۱۳۹۶. وقتی کانون زلزله تا این حد به سطح نزدیک است، حتی با بزرگای متوسط (مثلاً ۶ یا ۶.۵) تمام انرژی خود را مستقیماً به بافت مسکونی منتقل میکند و فاجعه میسازد.
در مقابل، بسیاری از زلزلههای حلقه آتش یا در اعماق بسیار زیاد رخ میدهند یا کانون آنها کیلومترها دور از مناطق مسکونی و در اعماق اقیانوس است. به همین علت است که ایران با وجود داشتن سهم کمتری از زلزلههای سالانه جهان (حدود ۱۵ درصد زلزلهها در نوار آلپ-هیمالیا رخ میدهد)، متاسفانه یکی از پرخسارتترین مناطق دنیا از نظر تلفات انسانی زلزله محسوب میشود.
با توجه به رخدادهای اخیر و بازگشت زلزلهها به صدر اخبار، مهمترین نکتهای که مردم باید بدانند چیست؟
مهدی زارع: درس اصلی از زلزلههای بزرگی مثل زلزله اخیر ونزوئلا یا فیلیپین، بحث تابآوری و آمادگی است.
اولین نکته، پرهیز جدی از شایعات و اخبار زرد در شبکههای اجتماعی است که معمولا ادعاهای شبهعلمی و غیرقابل اثباتی مثل «پیشبینی دقیق زلزله» یا «ارتباط زلزلههای نقاط دوردست زمین به یکدیگر» را مطرح میکنند.
نکته دوم و درس اصلی از زلزلههای بزرگی مثل زلزله اخیر ونزوئلا یا فیلیپین، بحث تابآوری و آمادگی است. زلزله یک پدیده طبیعی و تکرارشونده است. در کشورهایی مانند مکزیک یا ژاپن که اقدامات مؤثری در حوزه مهندسی زلزله، بهسازی زیرساختها، نوسازی بافتهای فرسوده و آموزش همگانی انجام شده، حتی زلزلههای بزرگ نیز دیگر فاجعه انسانی ایجاد نمیکنند.
در ایران نیز در دهههای اخیر پیشرفتهای علمی خوبی در مهندسی زلزله داشتهایم؛ اما همچنان کیفیت ساختوسازها و نظارت بر اجرای دقیق آییننامهها (مانند استاندارد ۲۸۰۰) پاشنه آشیل ماست که باید به طور مستمر جدی گرفته شود. از سوی دیگر ما همچنان با چالش آموزش تخصصی و همگانی مواجهیم.
به نقل از آنا، آموزش همگانی زلزله تنها در زمان زمینلرزههای مهم و مخرب جدی گرفته میشود و ارائه درسهای مرتبط با زلزله در مدارس و دانشگاهها برای «عموم دانشآموزان و همه دانشجویان» همچنان جدی گرفته نمیشود.
اینها مسائلی بنیادی در توسعه فرهنگ «کاهش ریسک و پدافند مدنی» در کشور است که بسیار بدان نیازمندیم.
