چرا بیشتر افراد راست دست هستند؟

یکی از عجیب‌ترین معماهای تکامل انسان این است که حدود ۹۰ درصد از مردم در تمام فرهنگ‌های انسانی، استفاده از دست راست خود را برای انجام کارها ترجیح می‌دهند؛ ویژگی‌ای که در هیچ گونه دیگر از نخستی‌سانان  شامل میمون‌ها، شامپانزه‌ها و انسان در این مقیاس مشاهده نمی‌شود.

به گزارش سیناپرس، بررسی جوامع مختلف انسانی نشان می دهد تقریبا بیش از ۹۰ درصد افراد راست دست هستند و این موضوع به هیچ عنوان امری انتخابی نبوده و افراد بدون فکر کردن و تصمیم گیری برای این موضوع، به طور غریزی از دست راست خود به عنوان دست اصلی استفاده می کنند. با وجود دهه‌ها پژوهش درباره مغز، ژن‌ها و رشد مرتبط با چپ‌دست یا راست‌دست بودن، دلیل اینکه چرا انسان‌ها تا این حد غالباً راست‌دست شدند، همچنان یک راز تکاملی باقی مانده است.

به تازگی پژوهشی جدید توسط محققان دانشگاه آکسفورد انجام شده است که پاسخ این معما را حل کرده و اعلام می کنددلیل راست دست بودن انسان ها به دو ویژگی تعریف‌کننده تکاملی برمی‌گردد: راه رفتن روی دو پا و گسترش چشمگیر حجم مغز انسان.

سرپرستی این تیم مطالعاتی بر عهده دکتر توماس آ. پوشل (Thomas A. Püschel) و رِچِل ام. هرویتس (Rachel M. Hurwitz) از دانشکده انسان شناسی و  قوم نگاری موزه‌ای آکسفورد و پروفسور کریس ون‌دیتی (Chris Venditti) از دانشگاه ریدینگ  قرار داشت. آن‌ها داده‌های مربوط به ۲۰۲۵  نمونه از ۴۱ گونه مختلف میمون و شامپانزه‌سانان را گردآوری کردند.

تیم تحقیقاتی با استفاده از «مدل‌سازی بیزی» که روابط تکاملی بین گونه‌ها را در نظر می‌گیرد، مهم‌ترین نظریه‌های موجود برای توضیح ظهور ترجیح دست را آزمایش کردند. این نظریه‌ها شامل استفاده از ابزار، رژیم غذایی، زیستگاه، جرم بدن، سازمان اجتماعی، اندازه مغز و نحوه حرکت  بودند.

بررسی ها نشان داد انسان‌ها به وضوع خارج از الگویی قرار داشتند که سایر نخستی‌سانان را توضیح می دهد اما زمانی که محققان دو عامل یعنی اندازه مغز و نسبت طول بازوها به پاهای ما (که نشانگر استاندارد آناتومیک راه رفتن روی دو پا است) را به مدل اضافه کردند، این وضعیت استثنایی ناپدید شد. به عبارت دیگر، وقتی راه رفتن صاف و حجم بزرگ مغز را در نظر بگیریم، انسان دیگر مانند یک استثنا یا نابهنجاری تکاملی به نظر نمی‌رسد.

با استفاده از همین مدل‌ها، تیم تحقیقاتی توانست ترجیح احتمالی دست را در اجداد منقرض‌شده انسان نیز تخمین بزند. تصویری که نمایان شد، یک طیف تدریجی بود؛ زیرا انسان نماهاهای نخستین یعنی اجداد انسان پس از جدایی از شاخه شامپانزه‌ها، مانند اردی‌پیتیکوس (Ardipithecus) و آسترالوپیتکوس (Australopithecus) احتمالاً تنها تمایل خفیفی به سمت راست داشتند که شباهت زیادی به شامپانزه‌های بزرگ امروزی داشت.

با ظهور گونه انسان یا هومو (Homo)، این تمایل به شدت تقویت شده و از طریق هومو ارگاستر (Homo ergaster)، انسان راست قامت یا هومو اریکتوس (Homo erectus) و نئاندرتال‌ها تقویت شده تا اینکه در انسان خردمند یا هومو ساپینس (Homo sapiens) به اوج خود رسید.

در این میان یک استثنا قابل توجه وجود دارد: هومو فلورنسینسیس (Homo floresiensis)، گونه‌ای کوچک‌جثه با مغز کوچک که در اندونزی یافت شده و به «پیرمرد کوتوله» معروف است. این گونه انسانی، تمایل پیش‌بینی‌شده بسیار ضعیف‌تری در استفاده از دست راست نشان می‌دهد. محققان پیشنهاد می‌کنند که این مورد با الگوی کلی سازگار است: فلورنسینسیس مغز کوچکی داشت و بدنی تطبیق‌یافته برای ترکیبی از راه رفتن صاف و بالا رفتن از درخت، به جای راه رفتن کامل روی دو پا.

در نهایت، یافته‌های این تیم مطالعاتی داستان دو مرحله‌ای را در موضوع استفاده از دست راست به عنوان ترجیح اصلی نشان می‌دهند. اول، راه رفتن روی دو پا که دست‌ها را از وظیفه حمل‌ونقل آزاد کرده و فشار انتخابی جدیدی برای رفتارهای دستی ظریف و یک‌طرفه ایجاد نمود. دوم، مغزهای بزرگ‌تر که بعداً ظاهر شدند و با رشد و بازآرایی آن‌ها، تمایل به سمت راست به الگوی نزدیک به جهانی که امروزه می‌بینیم، به روندی اصلی و پایدارتر تبدیل شد.

دکتر توماس پوشل، در این رابطه می گوید: «این نخستین مطالعه‌ای است که چندین نظریه اصلی درباره ترجیح دست انسان را در یک چارچوب واحد آزمایش می‌کند. نتایج مطالعات ما نشان می‌دهد که این موضوع احتمالاً به برخی از ویژگی‌های کلیدی که ما را انسان می‌سازد، به ویژه راه رفتن روی دو پا و تکامل مغزهای بزرگ‌تر، گره خورده است.

با بررسی بسیاری از گونه‌های نخستی‌سان، می‌توانیم شروع به درک کنیم که کدام جنبه‌های ترجیح دست کهن و مشترک هستند و کدام‌یک منحصر به انسان است.»

شرح کامل این مطالعه در آخرین شماره مجله تخصصی  PLOS Biology منتشر شده و در اختیار محققان قرار دارد.

مترجم: نیروانا محمدحسینی