پروژه ملی هوش مصنوعی بومی در دستور کار جهاد دانشگاهی

جهاد دانشگاهی به طور رسمی وارد عرصه طراحی مدل‌های زبانی عمیق فارسی شد. هدف این پروژه، خلق هوش مصنوعی نیست که فقط زبان را ترجمه کند، بلکه هوشی است که «فرهنگ» را بفهمد. مسئولان این مرکز بر ضرورت تدوین چارچوب‌های نظارتی برای جلوگیری از تحمیل ارزش‌های خارجی از طریق الگوریتم‌های آماده تأکید کرده‌اند.

به گزارش سیناپرس، رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی از آغاز پروژه طراحی مدل‌های زبانی عمیق فارسی خبر داد و تأکید کرد که این مدل‌ها با هدف درک دقیق‌تر ظرافت‌های فرهنگی و ادبی توسعه می‌یابند.

با تأکید بر حساسیت به‌کارگیری هوش مصنوعی در حوزه فرهنگ و اجتماع، گفت: تعیین حدود استفاده از این فناوری در این عرصه، از مهم‌ترین مأموریت‌های راهبردی این مرکز است و نمی‌توان با تکیه صرف بر مدل‌های کمی و الگوریتم‌های از پیش‌تعریف‌شده، درباره پدیده‌های فرهنگی اظهارنظر قطعی کرد.

وی با اشاره به اصول چهارگانه این مرکز در کاربرد هوش مصنوعی در حوزه‌های فرهنگی و اجتماعی، اظهار کرد: اصل نخست، بومی‌گرایی و زمینه‌مندی است؛ به این معنا که هیچ الگوریتم یا مدلی بدون تطبیق با بافت فرهنگی، زبانی و اجتماعی ایران در پژوهش‌ها به‌کار گرفته نمی‌شود، چرا که بسیاری از ابزارهای موجود بر پایه داده‌ها و مفروضات فرهنگ غربی شکل گرفته‌اند و استفاده مستقیم از آن‌ها می‌تواند منجر به تحلیل‌های گمراه‌کننده شود.

الزام نگاه بین‌رشته‌ای در پروژه‌های فرهنگی

صندوقدار افزود: اصل دوم، بین‌رشته‌گرایی الزامی است؛ به‌گونه‌ای که هیچ پروژه فرهنگی یا اجتماعی بدون حضور مؤثر متخصصان علوم انسانی و اجتماعی از جمله جامعه‌شناسان، مردم‌شناسان، روان‌شناسان اجتماعی و متخصصان ارتباطات تصویب یا اجرا نمی‌شود. این متخصصان نقش کلیدی در جلوگیری از تقلیل‌گرایی افراطی و تضمین تناسب روش‌های پژوهش با پیچیدگی‌های پدیده‌های فرهنگی دارند.

وی ادامه داد: اصل سوم، مشارکت اجتماعی و اعتبارسنجی میدانی است و بر این اساس، نتایج پژوهش‌ها باید با گروه‌های هدف و ذی‌نفعان به اشتراک گذاشته شود تا بازخوردهای میدانی در فرآیند تحلیل و بازنگری مدل‌ها لحاظ شود. یک الگوریتم ممکن است همبستگی‌هایی را نشان دهد، اما تفسیر آن در زیست واقعی مردم، بر عهده متخصصان علوم انسانی است.

شفافیت در نقش هوش مصنوعی و قضاوت انسانی

رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی با تأکید بر اصل چهارم گفت: شفافیت و قابلیت توضیح‌دهندگی از الزامات پژوهش‌های فرهنگی است و پژوهشگران باید مشخص کنند چه بخشی از تحلیل توسط هوش مصنوعی انجام شده، از چه الگوریتمی با چه مفروضاتی استفاده شده و نقش قضاوت انسانی در کدام مراحل بوده است.

طراحی سامانه پایش هوشمند روندهای فرهنگی

وی در ادامه به برنامه‌های همکاری این مرکز با نهادهای علمی اشاره کرد و گفت: با توجه به ظرفیت‌های گسترده جهاد دانشگاهی، امیدواریم در سال آینده همکاری نزدیکی با پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی شکل گیرد. در قالب این همکاری، طراحی سامانه‌ای برای پایش هوشمند روندهای فرهنگی در فضای مجازی در دستور کار قرار دارد که با بهره‌گیری از پردازش زبان فارسی و یادگیری ماشین، به شناسایی الگوهای تغییر ذائقه فرهنگی، سبک زندگی و مصرف رسانه‌ای ایرانیان می‌پردازد.

صندوقدار خاطرنشان کرد: در این پروژه، متخصصان فرهنگ‌پژوهی در کنار مهندسان کامپیوتر، به‌صورت مستمر بر فرآیند طراحی الگوریتم‌ها و تفسیر یافته‌ها نظارت خواهند داشت.

مدل‌سازی پویایی‌های اجتماعی و سرمایه اجتماعی

وی همچنین از اجرای طرحی مشترک در حوزه جامعه‌شناسی خبر داد و گفت: در پروژه «مدل‌سازی پویایی‌های اجتماعی و سرمایه اجتماعی»، با ترکیب داده‌های پیمایشی و داده‌های حاصل از تعاملات اجتماعی در فضای مجازی، به دنبال ارائه الگویی برای سنجش و پیش‌بینی تغییرات سرمایه اجتماعی در مناطق مختلف کشور هستیم.

رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی تأکید کرد که حضور مستمر جامعه‌شناسان در این طرح، تضمین‌کننده عملیاتی‌سازی دقیق شاخص‌های سرمایه اجتماعی و حرکت فراتر از تحلیل‌های صرفاً کمی به سوی درک لایه‌های معنایی و کیفی جامعه خواهد بود.

رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی، از توسعه همکاری‌های علمی این مرکز در حوزه‌های زبان، اقتصاد فرهنگی و تعاملات بین‌المللی خبر داد و تأکید کرد که رویکرد این مرکز در به‌کارگیری هوش مصنوعی، مبتنی بر بومی‌سازی، خرد جمعی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های بین‌رشته‌ای است.

توسعه مدل‌های زبانی عمیق برای فارسی

وی با اشاره به سومین حوزه همکاری‌های علمی مرکز اظهار کرد: همکاری با گروه‌های زبان و ادبیات فارسی دانشگاه‌های کشور از جمله دانشگاه تهران و دانشگاه تربیت مدرس در دستور کار قرار دارد.

به گفته وی، پردازش زبان فارسی به‌دلیل ویژگی‌های صرفی و نحوی خاص، با چالش‌های منحصربه‌فردی مواجه است و به همین دلیل، پروژه «توسعه مدل‌های زبانی عمیق برای فارسی» به‌زودی آغاز خواهد شد.

صندوقدار افزود: هدف این پروژه، ایجاد مدل‌های زبانی بومی است که بتوانند ظرافت‌های معنایی، آرایه‌های ادبی و بافت‌های فرهنگی متون فارسی را به‌درستی درک کنند. این مدل‌ها به‌عنوان زیرساخت اصلی پژوهش‌های فرهنگی و اجتماعی در حوزه‌هایی مانند تحلیل محتوا، افکارسنجی و پایش رسانه‌ای مورد استفاده قرار خواهند گرفت.

حمایت از اقتصاد فرهنگی و صنایع خلاق

وی در ادامه با اشاره به چهارمین برنامه همکاری مرکز گفت: همکاری با پژوهشکده مطالعات توسعه جهاد دانشگاهی در حوزه اقتصاد فرهنگی و صنایع خلاق نیز در دستور کار است. در این پروژه، با بهره‌گیری از تکنیک‌های یادگیری ماشین و تحلیل شبکه‌های اجتماعی، الگوهای موفق کارآفرینی فرهنگی شناسایی و مدل‌هایی برای توسعه کسب‌وکارهای فرهنگی و هنری ارائه خواهد شد.

رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی تصریح کرد: این طرح به‌دنبال ایجاد پیوند میان دانش هوش مصنوعی و نیازهای واقعی جامعه فرهنگی و هنری است و تلاش می‌کند به پرسش‌هایی درباره عوامل موفقیت یا شکست کسب‌وکارهای فرهنگی و نیز نقش ابزارهای هوشمند در بهبود بازاریابی و عرضه محصولات فرهنگی پاسخ دهد.

تعامل با نهادهای علمی جهان اسلام

صندوقدار با اشاره به همکاری‌های بین‌المللی این مرکز بیان کرد: اگرچه اولویت اصلی، توسعه توانمندی‌های بومی است، اما از تعامل سازنده با مراکز علمی معتبر جهان نیز استقبال می‌کنیم و در همین راستا، نهایی‌سازی طرح همکاری با شبکه پژوهش‌های فرهنگی کشورهای اسلامی (ISESCO) در دست پیگیری است.

نظارت راهبردی برای جلوگیری از موازی‌کاری

وی خاطرنشان کرد: در تمامی این همکاری‌ها، شورای راهبردی مرکز با حضور نمایندگان پژوهشکده‌ها و نهادهای همکار، بر روند اجرای برنامه‌ها نظارت دارد و با برگزاری جلسات منظم، از موازی‌کاری جلوگیری کرده و زمینه هم‌افزایی میان ظرفیت‌های علمی کشور را فراهم می‌کند.

هوش مصنوعی؛ ابزاری در خدمت فهم عمیق‌تر جامعه

به نقل از ایسنا، رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی در جمع‌بندی تصریح کرد: رویکرد این مرکز، رویکردی متواضعانه، یادگیرنده و مبتنی بر خرد جمعی است و هوش مصنوعی در حوزه فرهنگ و اجتماع نه به‌عنوان یک پاسخ‌گوی مطلق، بلکه به‌عنوان ابزاری در خدمت فهم عمیق‌تر پدیده‌ها به‌کار گرفته می‌شود.

وی گفت: این پژوهشگران انسانی هستند که با دانش زمینه‌ای، بینش انتقادی و تعهد اخلاقی، به این ابزار معنا می‌بخشند و آن را در مسیر صحیح هدایت می‌کنند.