خطرات پنهان مکملهای غذایی بدون تجویز پزشک
سخنگوی سازمان غذا و دارو، با هشدار درباره تبدیل شدن مصرف خودسرانه مکملها به یک چالش سلامت عمومی اعلام کرد که این فرآوردهها در غیاب کمبود مشهود نه تنها فایدهای ندارند، بلکه میتوانند سلامت اندامهای حیاتی را با خطر جدی مواجه کنند.
به گزارش سیناپرس، میان تبلیغات رنگارنگ مکملهای غذایی، بسیاری از افراد بدون داشتنِ کمبودِ بالینی، به مصرف خودسرانه روی میآورند. در این گفتوگو، دکتر «محمد هاشمی»، سخنگوی سازمان غذا و دارو، ضمن تأکید بر اولویتِ رژیم غذایی طبیعی، معیارهای علمی برای تشخیصِ نیاز واقعی به مکمل و هشدارهای مربوط به عوارض مصرف بیرویه را تشریح میکند.
گرایشِ روزافزون به مکملهای تغذیهای، بدون ارزیابی وضعیت بیوشیمیایی بدن، به یکی از چالشهای حوزه سلامت عمومی تبدیل شده است. این در حالی است که بسیاری از این فرآوردهها نه تنها در غیاب کمبودِ مشهود، تأثیر پیشگیرانهای ندارند، بلکه میتوانند در صورت مصرف بیرویه، سلامت اندامهای حیاتی را نیز به مخاطره بیندازند. با ما همراه شوید تا با دکتر محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و دارو، پاسخهای کلیدی برای ابهامهای رایج در این حوزه را بیابید و با معیارهای استانداردِ تشخیصِ نیازِ واقعی به مکمل آشنا شوید.
دکتر هاشمی درخصوص تعریف مکمل غذایی و موارد ضرورت مصرف آن توضیح داد: «مکمل غذایی فرآوردهای حاوی ویتامینها، مواد معدنی، اسیدهای آمینه یا سایر ترکیبات مغذی است که صرفاً برای تکمیل رژیم غذایی طراحی شده و جایگزین وعدههای غذایی نیست.
از منظر سازمان غذا و دارو، مصرف مکمل تنها زمانی ضرورت دارد که کمبود خاصی از طریق آزمایشهای بالینی تأیید شده باشد، فرد در شرایط فیزیولوژیک ویژه مانند بارداری، شیردهی یا سالمندی قرار داشته باشد، یا بیماری و رژیم محدود مانع جذب کافی ریزمغذیها شود».
سخنگوی سازمان غذا و دارو در پاسخ به این پرسش که چه ویتامینها یا مواد معدنی در رژیم غذایی معمول به اندازه کافی موجود هستند و نیاز به مکمل ندارند، گفت: «در افراد سالم با رژیم غذایی متنوع و متعادل، ویتامین ث از طریق مرکبات و سبزیجات تازه، ویتامینهای گروه ب از غلات کامل و حبوبات، و آهن و روی از منابع پروتئینی حیوانی و گیاهی به میزان کافی تأمین میشود. بر اساس پایشهای تغذیهای داخلی، برای اکثر جمعیت سالم، اولویت با دریافت مواد مغذی از منابع غذایی طبیعی است و مصرف مکمل اضافی توجیه علمی ندارد».
وی درباره اینکه شواهد علمی نشان میدهد مصرف بعضی مکملها بدون نیاز واقعی اثر مفیدی ندارند، به «مطالعات کارآزمایی بالینی بزرگ» اشاره کرد و گفت: «شواهد معتبر نشان میدهد مصرف مولتیویتامینها در افراد فاقد کمبود، تأثیر معناداری بر پیشگیری از بیماریهای قلبی-عروقی یا سرطان ندارد. همچنین مصرف دوزهای بالای آنتیاکسیدانهایی مانند ویتامینای و ث ممکن است اثر معکوس داشته و با مکانیسمهای دفاعی طبیعی بدن تداخل ایجاد کند».
وی درخصوص خطرات و عوارض مصرف بیش از حد مکملها هشدار داد: «مصرف فراتر از حد نیاز میتواند به مسمومیت و عوارض جدی منجر شود. بر اساس گزارشهای مرکز ثبت عوارض جانبی، مصرف دوزهای بالای ویتامین آ با خطر مسمومیت کبدی و ناهنجاریهای جنینی همراه است. ویتامین د در مقادیر غیراستاندارد باعث افزایش کلسیم خون و رسوب در کلیه و عروق میشود. آهن اضافی نیز میتواند موجب عوارض گوارشی و آسیب کبدی گردد».
او درخصوص روش تشخیص ضرورت مصرف مکمل، راهکار استاندارد را اینگونه تشریح کرد: «تشخیص نیاز به مکمل فرآیندی تخصصی است که شامل مراجعه به پزشک یا متخصص تغذیه، انجام آزمایشهای بیوشیمیایی خون برای سنجش سطح ریزمغذیها، ارزیابی دقیق رژیم غذایی و سبک زندگی، و در نهایت تجویز هدفمند با دوز و مدت مشخص میشود. پیگیری دورهای نیز برای تنظیم یا قطع مصرف ضروری است».
دکتر هاشمی در توضیح این مسئله که آیا تاثیر روانی «احساس بهتر شدن» بعد از مصرف مکمل، واقعی است یا صرفا اثر پلاسیبو (دارونما) گفت: «هر دو مکانیسم ممکن است رخ دهد. اثر پلاسیبو در مواردی که فرد باور قوی به تأثیر محصول دارد، میتواند تا حدی در کاهش علائم ذهنی مانند خستگی نقش داشته باشد. اما اثر واقعی و فیزیولوژیک تنها زمانی محقق میشود که فرد واقعاً دچار کمبود باشد و مکمل، آن کمبود را جبران کند». او همچنین تأکید کرد: «احساس خوب موقت نباید مبنای ادامه مصرف خودسرانه قرار گیرد».
او درخصوص نکات کلیدی برای انتخاب مکمل و پیشگیری از گمراهی، چکلیست زیر را ارائه کرد: «وجود برچسب اصالت و کد رهگیری سازمان غذا و دارو روی بستهبندی، خرید صرفاً از داروخانههای مجاز، بررسی تاریخ تولید و انقضا، پرهیز از محصولاتی با ادعاهای درمانی اغراقآمیز و مشورت با داروساز درباره تداخلات دارویی.» وی همچنین تأکید کرد: «عرضه مکمل در باشگاهها، عطاریها یا فضای مجازی فاقد مجوز قانونی است».
دکتر هاشمی با تأکید بر اولویت تغذیه طبیعی درباره روشهایی که برای تامین ویتامینها و مواد معدنی از طریق غذا وجود دارد، گفت: «ویتامین د از طریق نور خورشید و منابعی مانند ماهی چرب و لبنیات غنیشده، کلسیم از شیر و فرآوردههای لبنی و سبزیجات برگدار، آهن از گوشت قرمز و حبوبات همراه با منابع ویتامین ث برای جذب بهتر، امگا-۳ از ماهی و مغزها، و فیبر از غلات کامل و میوهها قابل تأمین است. تنوع و تعادل در رژیم غذایی کلید پیشگیری از کمبودهاست».
به نقل از آنا، درخصوص گروههای نیازمند واقعی به مکمل، وی گروههای هدف تأییدشده را اینگونه برشمرد: «زنان باردار و شیرده برای دریافت اسید فولیک، آهن و ویتامین د، سالمندان بالای ۶۵ سال به دلیل کاهش جذب ویتامین ب۱۲ و د، بیماران مبتلا به اختلالات گوارشی مانند سلیاک یا جراحیهای باریاتریک، افراد با رژیمهای بسیار محدود مانند وگانهای سختگیر و کسانی که به دلیل شرایط شغلی یا جغرافیایی در معرض کمبود نور خورشید هستند».
در پایان، سخنگوی سازمان غذا و دارو راهکارهای کاهش مصرف بیمورد مکملها را شامل آموزش عمومی از طریق رسانهها و شبکه بهداشت، الزام به تجویز پزشک برای مکملهای با دوز درمانی، نظارت شدیدتر بر تبلیغات دیجیتال گمراهکنند، و ترویج فرهنگ پیشگیری از طریق تغذیه سالم به جای درمان با مکمل دانست.
