تولد لایب نیتز

او کل جهان را به یک مخلوق حساب شده تعبیر کرده و معتقد بود کل جهان همانند یک ساعت است که سازنده آن خداست. وی در عین حال یکی از بزرگترین فیسلوفان عصر روشنگری است.وی معتقد بود که تمامی شاخه‌های علوم (انسانی، تجربی، تئوری و…) از نظام واحدی پیروی می‌کنند و اصول مشترکی بر آنها حاکم است. نگاه او به هستی بر این اساس بود که یک روح و خرد واحد در راس همه امور بر جهان حاکم است که بر تمام ذرات جهان احاطه دارد. مخالفت لایب نیتز با نیوتن هم مشهور است.

لایب نیتز، نیوتن، کانت و دکارت

نیوتن معتقد بود که ماده مقداری از خلاء – فضا – را پر کرده است و از نظر او میزان خلا در هستی به مراتب بیش از ماده بود اما لایب نیتز با این موضوع مخالف بود و اعتقاد داشت که «هرچه مقدار ماده بیشتر باشد فرصت بیشتری برای خداوند فراهم است که حکمت و قدرت خود را اعمال کند». او حتی می‌گوید من قبل از انتشار نیوتن معتقد شدم که جاذبه متناسب است با عکس مربع مسافت و من بر این نظریه دست یافتم و در شگفتم که چرا نیوتون به دلیل علمی من دست نیافته است.

لایب نیتز درباره کانت نیز معتقد است که اصول وی از یقین کامل برخوردار نیست.او در ارتباط با فلسفه دکارت می‌گوید: «اگر دکارت اصول خود را مانند اصول هندسه اقلیدس صرفا بر اساس استدلال عقلی بنا می‌کرد، تفکر او موفقیت کامل داشت. اما اشکال کار او این است که این اصول را مانند علمای هندسه بر اساس عقل محض اثبات برهانی نکرده است. بنابر این اصول او از یقین کامل برخوردار نیست.» حرکت از سکون مطلق آغاز نمی‌شود و به سکون مطلق هم نمی‌گراید او در ارتباط با یکی از اصول فلسفی خود می‌گوید «تمامی طبقات مختلف اشیا که مجموع آنها کل جهان را تشکیل می‌دهد، در علم خداوند شبیه به نقاط روی یک منحنی در صفحه مختصات است… بنابراین انسان با حیوان، حیوان با نبات، نبات با سنگواره و… همه در مجموع روی این منحنی حلقه‌های به هم پیوسته یک زنجیر را تشکیل می‌دهند.» وی در تشریح بیشتر این مطلب که آن را قانون اتصال می‌نامد می‌گوید: «… در طبیعت طفره وجود ندارد. این همان قانونی است که من آن را اتصال نامیده‌ام. قانون اتصال حاکی از آن است که ما همیشه از کوچک به بزرگ و یا برعکس حرکت می‌کنیم و در این حرکت همیشه حدود واسطه‌ای وجود دارد. حرکت از سکون مطلق آغاز نمی‌شود و به سکون مطلق هم نمی‌گراید. نظر لایب نیتز درباره گزاره‏ها خیلی امروزی است. او می‏گفت: هرخبر یا گزاره صادق یا کاذب باید متعلق به یکی از این 2 قسم باشد: گزاره ممکن است صادق باشد به قسمی که تعریف به حد صادق است. در مثل گزاره «همه افراد مجرد انگلستان غیرمتاهلند» نیازی به پژوهش واقعیت‏های خارجی ندارد و هرکسی زود درمی‏یابد که این گزاره صادق است و صدق آن به حکم الفاظ آن ضروری است. قسم دیگر گزاره نیز داریم که صدق و کذب آن نیاز به تحقیق دارد. مانند «میمونی در اتاق مجاور است»، که ممکن است صادق یا کاذب باشد. اینها گزاره‏های تحلیلی و ترکیبی‏اند که بعد، کانت آنها را با دقتی بیشتر از لایب نیتز صورت‏بندی کرد.

آثار لایب نیتز

لایب نیتز در زمان زندگانی خود چند کتاب بیشتر به چاپ نرساند و شاهکار او «مونادولوژی »، چنان توفیقی در موجزنویسی است که برای تفسیر کامل آن، شخص باید به بسیاری از آثار دیگر و نامه های او بنگرد تا از استدلال های تفصیلی نهفته در نتایج آنها، باخبر شود . این کتاب ها از مهمترین آثار او هستند: گفتمان درباره متافیزیک، رساله های جدید درباره فهم انسان، تئودیسه و نامه هایی به آرنولد، کلارک، دووفلدر و بوسوئه .

گزارش: اعظم حسن تقی