از چشم‌انداز ۲۰۲۶ تا چالش‌های زنجیره تامین؛
سایه منازعات منطقه‌ای بر سرمایه‌گذاری‌های هوش مصنوعی

یک متخصص هوش‌مصنوعی و علم داده‌ها، با ارائه تحلیلی از روند رو به رشد کاربرد هوش مصنوعی در اقتصاد خاورمیانه، بر تغییر پارادایم این تکنولوژی از «عامل‌های هوشمند مستقل» در سال ۲۰۲۵به «سیستم‌های چندعامله» در سال ۲۰۲۶تاکید کرد و ضمن اشاره به سرمایه‌گذاری‌های کلان در منطقه، هشدار داد که تشدید تنش‌های اخیر و چالش‌های زنجیره تامین جهانی، صرفه‌ اقتصادی جایگزینی نیروی کار با هوش مصنوعی را در این منطقه با ابهام‌های جدی مواجه کرده است.

دکتر مهدی نصیری، متخصص هوش‌مصنوعی و علم داده‌ها با دسته‌بندی فضای هوش مصنوعی به دو فاز کلیدی، روند تحولات اخیر این حوزه را تشریح  کرد و در گفتگو با خبرنگار سیناپرس گفت: فضای کلی هوش مصنوعی که از سه سال پیش جدی‌تر شد، در سال ۲۰۲۵ به سمت «عامل‌های هوشمند» (Intelligent Agents) حرکت کرد؛ عامل‌هایی که وظایف شفاف‌تری را به صورت خودکار انجام می‌دهند و سرمایه‌گذاری‌های سنگینی را به خود جذب کردند.

عضو شورای اسلامی شهر شیراز افزود: این روند در سال ۲۰۲۶ وارد فاز تازه‌ای شد که تحت عنوان «سیستم‌های چندعامله» (Multi-agent Systems) شناخته می‌شود. در این ساختار، فعالیت‌های خودکار تنها به یک سیستم محدود نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از عامل‌ها با همکاری مشترک، فرایندهای پیچیده‌تری را انجام می‌دهند. این تحول به عنوان محور اصلی سرمایه‌گذاری‌های عمده در سال جاری میلادی مطرح شده است.

وضعیت سرمایه‌گذاری‌ها در خاورمیانه

وی عنوان کرد: در خاورمیانه، مجموعه‌های بزرگی مانند «آرامکو» با اختصاص بودجه‌های سنگین (رقمی بین ۱۰ تا ۲۰ میلیارد دلار)، پیشگام توسعه زیرساخت‌های هوش مصنوعی بوده‌اند. همچنین امارات متحده عربی با سرمایه‌گذاری کلان برای احداث دیتاسنترهای اختصاصی، تلاش کرد تا خود را به قطب هوش مصنوعی منطقه تبدیل کند. اما وقایع و جنگ اخیر، این جریان‌های سرمایه‌گذاری را با وقفه مواجه کرده است.

این متخصص علم داده‌ها معتقد است: در پی بحران اخیر، بخشی از این سرمایه‌ها احتمالا از منطقه خارج شده و به مناطقی همچون سنگاپور منتقل می‌شوند. این وضعیت نوعی بلاتکلیفی اقتصادی را در فضای سرمایه‌گذاری خاورمیانه ایجاد کرده است.

زنجیره تامین؛ حلقه مفقوده پایداری

نصیری به آسیب‌پذیری زیرساخت‌های تولید هوش مصنوعی در برابر تنش‌های منطقه‌ای اشاره کرد و در این خصوص گفت: تولید سخت‌افزارهای هوش مصنوعی به شدت به دو مولفه تراشه‌ها و گاز هلیوم وابسته است؛ نیمی از تولید جهانی تراشه‌ها در تایوان متمرکز است. بخش عمده‌ای از گاز هلیوم نیز که به عنوان ماده اولیه تولید در هوش مصنوعی استفاده می‌شود از تنگه هرمز و خلیج فارس صادر می‌شود.

وی هشدار داد: نه تنها تنش‌های فعلی، بلکه نگاه چین به تایوان برای در اختیار گرفتن چرخه تولید تراشه‌ها، می‌تواند باعث بروز چالش‌های اساسی در زیرساخت‌های هوش مصنوعی شود. این اختلالات، هزینه‌ اجرای پروژه‌های هوش مصنوعی را به شدت افزایش می‌دهد.

صرفه اقتصادی و نیروی کار

این متخصص هوش مصنوعی و علم داده‌ها با تحلیل رابطه مستقیم هزینه-فایده در جایگزینی نیروی کار انسانی با عامل‌های هوشمند اظهارکرد: پیش از بروز تنش‌های اخیر، با قیمت‌های مناسب دسترسی به تراشه‌ها و گاز هلیوم، جایگزینی عامل‌های هوشمند با نیروی کار روتین (که ارزان‌ترین بخش نیروی کار کارخانه‌ها هستند) صرفه اقتصادی داشت. عامل‌های هوشمند می‌توانستند به صورت ۲۴ ساعته و بدون خستگی کار کنند، اما با افزایش هزینه‌ها ناشی از بحران زنجیره تامین و گران شدن مواد اولیه، اکنون این توجیه اقتصادی زیر سوال رفته است. احتمالا این مسئله باعث شده است که سرمایه‌گذاری‌های حوزه هوش مصنوعی در سطح جهانی با افت شدیدی مواجه شود.

فرصت‌های راهبردی و چالش‌های خاورمیانه

نصیری بر این باور است که خاورمیانه در شرایط عادی همچنان می‌تواند نقش کلیدی در اقتصاد هوش مصنوعی ایفا کند. وی  در این خصوص به اهمیت خاورمیانه در تامین کنندگی مواد اولیه سخت افزارها یا زیرساخت‌های هوش مصنوعی اشاره کرد و گفت: اگرچه سهم کشورهایی مانند ایران در تولید گاز هلیوم کم است، اما قطر یکی از تولیدکنندگان عمده این ماده اولیه است. تولید زیرساخت‌های سخت‌افزاری که به این مواد وابسته است، پتانسیلی است که می‌تواند نقش منطقه را در اقتصاد جهانی هوش مصنوعی پررنگ کند.

وی افزود: حتی شرکت‌های بزرگی مانند انویدی (NVIDIA) ؛ بزرگترین تولید کننده سخت افزار هوش مصنوعی نیز ممکن است به دلیل نزدیکی به منابع تامین انرژی و مواد اولیه، تمایل به سرمایه‌گذاری در این را مناطق داشته باشند تا هزینه‌های تولید GPU برای پردازش هوش مصنوعی را کاهش دهند.

وی اظهارکرد: همچنین کاهش هزینه در تولید هوش مصنوعی نقش کلیدی دارد. اهمیت هوش مصنوعی برای شرکت‌های بزرگ منطقه‌ای نظیر آرامکو اهمیت بسیار زیادی دارد زیرا این شرکت‌ها به این نتیجه رسیده‌اند که می‌توانند با استفاده از ابزارهای هوشمند به بهره‌وری بالاتری در تولیدات نفت، پتروشیمی و فرآورده‌های مختلف دست یابند. به عنوان مثال حفاری چاه‌های نفت روزانه چند هزار دلار هزینه دارد اما با استفاده از هوش مصنوعی می‌توان به راحتی درصدی از این هزینه‌ها را کاهش داد. همچنین در حوزه تولید با کمک هوش‌مصنوعی یک سری روش‌ها می‌تواند جایگزین انسان شود و در کنار متخصصان این حوزه، سرعت بیشتری به افزایش و کیفیت تولید دهد. در حال حاضر در این وضعیت جنگ بیشتر کشورهایی که در حوزه استفاده از هوش مصنوعی عملیاتی‌تر بوده‌اند ضرر کرده‌اند.

گفتگو: فرزانه صدقی