ساخت سلول ترکیبی «گیاهجانوری» با ادغام DNA جلبک و همستر

دانشمندان ژاپنی موفق شدند با ترکیب ماده ژنتیکی جلبک و سلولهای همستر، سلولهای ترکیبی جدیدی بسازند که میتوانند DNA هر دو جاندار را در بیش از ۱۵۰ نسل تقسیم سلولی حفظ کنند. این دستاورد گامی تازه در مسیر ساخت سلولهای جانوری با ویژگیهای گیاهان، از جمله توانایی فتوسنتز، به شمار میرود.
به گزارش سیناپرس، مرزهای زیستی میان گیاهان و جانوران ممکن است آنقدرها هم که تصور میشود نفوذناپذیر نباشد. گروهی از دانشمندان دانشگاه توکیو در پژوهشی تازه توانستهاند ماده ژنتیکی یک جلبک قرمز را وارد کروموزومهای سلولهای همستر کنند و نوعی سلول ترکیبی بسازند که پژوهشگران آن را «گیاهجانور» یا Planimal نامیدهاند.
نتایج این پژوهش که با همکاری محققانی از ژاپن و استرالیا انجام شده، در نشریه Nature Communications منتشر شده است.
اصطلاح Planimal از ترکیب دو واژه Plant به معنای گیاه و Animal به معنای جانور ساخته شده است. این مفهوم نخستین بار در سال ۲۰۱۸ از سوی «ساچیهیرو ماتسوناگا»، زیستشناس دانشگاه توکیو، مطرح شد. هدف او ساخت سلولهای جانوری بود که با دریافت ویژگیهای زیستی جلبکها بتوانند برخی قابلیتهای گیاهان، بهویژه فتوسنتز، را به دست آورند.
چگونه DNA جلبک وارد سلول همستر شد؟
پژوهشگران برای ساخت این سلولها از روشهای معمول مهندسی ژنتیک استفاده نکردند، بلکه فرایندهایی را به کار گرفتند که از پدیده طبیعی «همزیستی درونسلولی» الهام گرفته شدهاند.
در یکی از روشها، سلول جانوری جلبک را در فرایندی به نام فاگوسیتوز یا بیگانهخواری درون خود جذب میکند. این فرایند بهطور طبیعی در برخی سلولها اتفاق میافتد و پژوهشگران با قرار دادن سلولهای جلبک و همستر در یک محیط مشترک، امکان وقوع آن را فراهم کردند.این روش به تشکیل برخی ردههای سلولی پایدار منجر شد، اما بازده بسیار پایینی داشت؛ بهطوری که از میان حدود ۱۲ میلیون سلول، تنها ۳.۷ کلونی تشکیل شد.
دانشمندان سپس روش دیگری را آزمایش کردند. در این روش، سلولهای جلبک و همستر در معرض مادهای به نام پلیاتیلن گلیکول (PEG) قرار گرفتند. این ماده باعث تغییر موقت در غشای سلولها و ادغام آنها با یکدیگر میشود.
نتیجه این روش بسیار بهتر بود و بازده آن حدود ۸۰۰ برابر بیشتر از روش فاگوسیتوز گزارش شد.
دستاورد مهم؛ حفظ DNA جلبک در بیش از ۱۵۰ نسل سلولی
یکی از مهمترین پرسشهای محققان این بود که آیا ماده ژنتیکی جلبک پس از ادغام با سلول جانوری، در جریان تقسیمهای مکرر سلولی باقی میماند یا بهتدریج از بین میرود.
نتایج نشان داد سلولهای ترکیبی توانستند تقریباً تمام ژنوم جلبک را در نسلهای متوالی حفظ کنند و این ماده ژنتیکی را به سلولهای دختر انتقال دهند.به گفته ماتسوناگا، این پژوهش نشان میدهد حتی با وجود فاصله تکاملی بسیار زیاد میان جلبکها و جانوران، امکان انتقال و حفظ ماده ژنتیکی آنها در سطح کروموزومی و بدون نیاز به تولیدمثل وجود دارد.
این موضوع از نظر زیستشناسی تکاملی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا به دانشمندان کمک میکند سازوکار انتقال ماده ژنتیکی میان گونههای متفاوت و تأثیر آن بر شکلگیری قابلیتهای جدید زیستی را بهتر درک کنند.
آیا سلولهای همستر اکنون فتوسنتز میکنند؟
با وجود موفقیت در ادغام و حفظ DNA جلبک، سلولهای ترکیبی هنوز قادر به استفاده گسترده از قابلیتهای زیستی جلبک نیستند.بررسیها نشان داد بخش عمده ژنهای جلبک که مسئول ساخت پروتئین هستند، در سلولهای ترکیبی غیرفعال باقی ماندهاند و تنها حدود چهار درصد آنها توانستهاند RNA قابل شناسایی تولید کنند.این مسئله نشان میدهد صرف ورود DNA یک جاندار به سلول جانداری دیگر، به معنای فعال شدن عملکردهای زیستی آن نیست. سلول جانوری باید بتواند ژنهای واردشده را بخواند و از دستورالعملهای آنها برای تولید پروتئین و اجرای فرایندهای زیستی استفاده کند.
ماتسوناگا توضیح میدهد جلبک قرمزی که در این آزمایش استفاده شده، ژنوم فشردهای دارد و حامل ژنهایی برای فعالیتهای متابولیکی است که سلولهای جانوری بهطور طبیعی از آنها برخوردار نیستند.
هدف نهایی گروه تحقیقاتی این است که این مسیرهای زیستی را فعال کند تا سلولهای جانوری بتوانند از برخی قابلیتهای منحصربهفرد جلبکها و گیاهان بهره ببرند.
از تولید اکسیژن تا کاربردهای پزشکی و فضایی
اگر دانشمندان در آینده بتوانند فرایندهای فتوسنتزی را در این سلولها فعال کنند، امکان استفاده از نور خورشید برای تولید اکسیژن و ترکیبات آلی از دیاکسیدکربن فراهم خواهد شد.این چشمانداز میتواند کاربردهای بالقوهای در حوزه پزشکی، زیستفناوری و حتی سفرهای فضایی داشته باشد. برای مثال، در آینده ممکن است بتوان از چنین سلولهایی برای کمک به تأمین اکسیژن یا تولید مواد مورد نیاز در محیطهای بسته و دور از زمین استفاده کرد.
البته این کاربردها هنوز در حد اهداف نظری و چشماندازهای پژوهشی هستند و سلولهای ساختهشده در مطالعه فعلی هنوز توانایی فتوسنتز اثباتشدهای ندارند.
جالب آنکه ایده ترکیب ویژگیهای گیاهان و جانوران در طبیعت نیز سابقه دارد. دانشمندان در سال ۲۰۰۰ جاندار تکسلولی عجیبی به نام Hatena arenicola را در ساحلی در ژاپن شناسایی کردند که با همزیستی با یک جلبک فتوسنتزکننده، در بخشی از چرخه زندگی خود ویژگیهای گیاهمانند پیدا میکند.همین نمونههای طبیعی الهامبخش پژوهشگران برای ساخت سلولهای ترکیبی در آزمایشگاه بودهاند.
اکنون چالش اصلی دانشمندان این است که راهی برای فعالسازی ژنهای جلبک در سلول جانوری پیدا کنند؛ مرحلهای که در صورت موفقیت میتواند افقهای تازهای در مهندسی سلول، زیستفناوری و شناخت مرزهای تکامل زیستی بگشاید.





