تلسکوپ نیمه‌کاره در اعماق مدیترانه، نظریه اینشتین را به چالش کشید

دانشمندان با بررسی رفتار ۵۸۲۸ نوترینو در اعماق دریای مدیترانه، یکی از اصول اساسی نظریه نسبیت اینشتین را آزمایش کردند. این پژوهش با استفاده از تنها شش واحد آشکارساز یک تلسکوپ زیرآبی انجام شد و با وجود نیمه‌کاره بودن این تجهیزات، نتایجی قابل‌رقابت با آزمایش‌های بزرگ‌تر به دست آمد.

به گزارش سینا پرس، فیزیک‌دانان با کمک تلسکوپ زیرآبی ORCA که در عمق ۲٫۴ کیلومتری دریای مدیترانه و در نزدیکی سواحل شهر تولون فرانسه نصب شده است، یکی از بنیادی‌ترین اصول فیزیک مدرن را مورد بررسی قرار دادند. هدف این آزمایش، یافتن شواهدی احتمالی از نقض اصل «ناوردایی لورنتس» بود؛ اصلی که از پایه‌های اصلی نظریه نسبیت اینشتین به شمار می‌رود.

نتایج این مطالعه نشان داد که رفتار نوترینوها با پیش‌بینی‌های کنونی فیزیک مطابقت دارد و هیچ نشانه معتبری از نقض ناوردایی لورنتس مشاهده نشده است. بااین‌حال، نکته قابل‌توجه پژوهش این بود که دانشمندان توانستند با استفاده از بخش کوچکی از یک تلسکوپ هنوز تکمیل‌نشده، به نتایجی دست پیدا کنند که در برخی شاخص‌ها با عملکرد آشکارسازهای بسیار بزرگ‌تر رقابت می‌کند.

چرا دانشمندان به دنبال یافتن نقص در نظریه اینشتین هستند؟

فیزیک مدرن برای توضیح پدیده‌های جهان به دو چارچوب نظری اصلی متکی است. نظریه نسبیت عام اینشتین، گرانش و رفتار اجرام بزرگ مانند سیاره‌ها و کهکشان‌ها را توضیح می‌دهد و مدل استاندارد فیزیک ذرات نیز به بررسی ذرات بنیادی و نیروهای حاکم بر مقیاس‌های بسیار کوچک می‌پردازد.

با وجود موفقیت چشمگیر هر دو نظریه، سازگار کردن آن‌ها در شرایط خاص، از جمله نخستین لحظات پس از بیگ‌بنگ، همچنان یکی از چالش‌های اساسی فیزیک است. به همین دلیل، دانشمندان در تلاش هستند به نظریه‌ای جامع‌تر با عنوان «گرانش کوانتومی» دست پیدا کنند؛ نظریه‌ای که بتواند رفتار جهان را از کوچک‌ترین ذرات تا بزرگ‌ترین ساختارهای کیهانی توضیح دهد.

برخی چارچوب‌های نظری، از جمله نظریه ریسمان و گرانش کوانتومی حلقه‌ای، این احتمال را مطرح می‌کنند که فضا و زمان در کوچک‌ترین مقیاس‌ها ساختاری متفاوت از تصور فعلی ما داشته باشند.

برای درک بهتر این فرضیه می‌توان یک تصویر دیجیتال را در نظر گرفت. چنین تصویری از فاصله معمولی یکپارچه به نظر می‌رسد، اما با بزرگ‌نمایی کافی، پیکسل‌های تشکیل‌دهنده آن مشخص می‌شوند. برخی نظریه‌ها نیز احتمال می‌دهند که فضا-زمان در مقیاس‌های بسیار کوچک، ساختاری دانه‌دانه داشته باشد.

اگر این فرضیه درست باشد، ممکن است یکی از اصول بنیادی نسبیت، یعنی ناوردایی لورنتس، در شرایطی خاص با انحرافی بسیار جزئی مواجه شود. این اصل بیان می‌کند که قوانین طبیعت، مستقل از جهت حرکت و سرعت ناظر، یکسان هستند.

لوکاس هنیگ، پژوهشگر دانشگاه ارلانگن-نورنبرگ آلمان و یکی از نویسندگان این مطالعه، ناوردایی لورنتس را یکی از بنیادی‌ترین فرض‌های موجود درباره جهان می‌داند. به اعتقاد پژوهشگران، شناسایی حتی کوچک‌ترین انحراف از این اصل می‌تواند سرنخی برای شناخت بهتر ساختار جهان و دستیابی به نظریه‌ای جامع‌تر باشد.

نوترینوها چگونه امکان آزمایش نظریه نسبیت را فراهم می‌کنند؟

برای بررسی احتمال نقض ناوردایی لورنتس، دانشمندان به ذراتی نیاز دارند که بتوانند مسافت‌های طولانی را طی کنند و در طول مسیر، برهم‌کنش بسیار اندکی با ماده داشته باشند. نوترینوها از جمله مناسب‌ترین گزینه‌ها برای چنین آزمایش‌هایی هستند.

نوترینوها ذرات بنیادی بسیار سبکی هستند که بار الکتریکی ندارند و به‌ندرت با ماده برهم‌کنش می‌کنند. در هر ثانیه تعداد بسیار زیادی از این ذرات از بدن انسان و حتی از درون زمین عبور می‌کنند، بدون آنکه برخورد قابل‌توجهی با مواد داشته باشند.

این ذرات سه نوع اصلی دارند: نوترینوی الکترونی، نوترینوی میونی و نوترینوی تائویی.

یکی از ویژگی‌های جالب نوترینوها این است که در طول حرکت می‌توانند از یک نوع به نوع دیگر تبدیل شوند. برای مثال، یک نوترینوی میونی ممکن است پس از طی مسافتی به نوترینوی تائویی تبدیل شود. این پدیده که «نوسان نوترینو» نام دارد، از الگوهای احتمالاتی مشخصی پیروی می‌کند و امکان محاسبه و بررسی آن برای دانشمندان وجود دارد.

درصورتی‌که ناوردایی لورنتس نقض شود، احتمال دارد الگوی نوسان نوترینوها نیز تغییر کند. از سوی دیگر، اثرات احتمالی چنین انحرافی می‌تواند با افزایش انرژی نوترینو و طول مسیری که طی می‌کند، آشکارتر شود.

به همین دلیل، پژوهشگران به‌جای تولید نوترینو در آزمایشگاه، ذراتی را بررسی کردند که بر اثر برخورد پرتوهای کیهانی با ذرات موجود در جو زمین ایجاد می‌شوند.

این نوترینوها می‌توانند از درون زمین عبور کنند و پس از پیمودن مسافتی نزدیک به ۱۲ هزار و ۷۰۰ کیلومتر، تقریباً معادل قطر زمین، به آشکارساز زیرآبی برسند. چنین مسافت طولانی‌ای فرصت مناسبی برای بررسی تغییرات احتمالی در رفتار این ذرات فراهم می‌کند.

سازوکار تلسکوپ زیرآبی برای شناسایی ذرات نامرئی

تلسکوپ ORCA یکی از بخش‌های پروژه بین‌المللی KM3NeT است که با هدف مطالعه نوترینوها در اعماق دریای مدیترانه توسعه پیدا می‌کند. این تلسکوپ برخلاف ابزارهای رصدی معمول، برای مشاهده ستاره‌ها و سیاره‌ها ساخته نشده است، بلکه وظیفه آن شناسایی نور بسیار ضعیفی است که در اثر برهم‌کنش نوترینوها با ماده تولید می‌شود.

هر واحد آشکارساز ORCA به بستر دریا متصل شده و از ۱۸ کره شیشه‌ای تشکیل شده است. درون هر یک از این کره‌ها نیز ۳۱ حسگر حساس به نور قرار دارد.

هنگامی که یک نوترینو با ذره‌ای در آب برخورد یا برهم‌کنش می‌کند، ممکن است ذرات بارداری تولید شوند که هنگام حرکت در آب، نور آبی ضعیفی منتشر می‌کنند. این پدیده که «تابش چرنکوف» نام دارد، توسط حسگرهای تلسکوپ ثبت می‌شود.

دانشمندان با بررسی زمان و محل ثبت این نور در حسگرهای مختلف، می‌توانند اطلاعاتی درباره انرژی و جهت حرکت نوترینوی اولیه به دست آورند.

قرار گرفتن این تجهیزات در اعماق دریا نیز مزیت مهمی دارد؛ زیرا لایه ضخیم آب بخش زیادی از ذرات مزاحم را جذب می‌کند و امکان شناسایی سیگنال‌های ضعیف نوترینوها را افزایش می‌دهد.

در این پژوهش، محققان تنها نوترینوهایی را بررسی کردند که از درون زمین عبور کرده و از سمت پایین به آشکارساز رسیده بودند. زمین در این روش مانند یک فیلتر طبیعی عمل می‌کند و بیشتر ذرات دیگر قادر نیستند چنین مسیر طولانی‌ای را طی کنند.

این روش شباهت‌هایی به عملکرد آشکارساز آیس‌کیوب در جنوبگان دارد؛ با این تفاوت که آیس‌کیوب در میان لایه‌های یخ قرار گرفته و ORCA از آب دریا برای شناسایی نور استفاده می‌کند. از آنجا که آب و یخ در برابر نور رفتار متفاوتی دارند، نحوه پراکندگی و جذب نور در این دو محیط نیز بر محاسبه مسیر و انرژی نوترینوها تأثیر می‌گذارد.

بررسی ۵۸۲۸ نوترینو چه نتایجی به همراه داشت؟

پژوهشگران در این مطالعه اطلاعات مربوط به ۵۸۲۸ نوترینو را بررسی کردند که طی حدود ۱۷ ماه، در فاصله سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۱ ثبت شده بودند.

در زمان جمع‌آوری این داده‌ها، تنها شش واحد آشکارساز ORCA فعال بود؛ به این معنا که بخش بسیار کوچکی از تلسکوپ نهایی در این آزمایش مورد استفاده قرار گرفت.

دانشمندان الگوی نوسان نوترینوها را با پیش‌بینی‌های مدل استاندارد مقایسه کردند تا مشخص شود آیا نشانه‌ای از نقض ناوردایی لورنتس وجود دارد یا خیر.

نتایج بررسی‌ها نشان داد که رفتار این ذرات با پیش‌بینی‌های فعلی فیزیک سازگار است و هیچ شواهد معتبری از نقض این اصل بنیادی به دست نیامده است.

البته این یافته به معنای اثبات قطعی اعتبار ناوردایی لورنتس در تمام شرایط و مقیاس‌ها نیست. نتایج صرفاً نشان می‌دهد اگر چنین نقضی وجود داشته باشد، اثر آن باید کوچک‌تر از محدوده‌ای باشد که تجهیزات مورد استفاده در این آزمایش توانایی شناسایی آن را دارند.

همین محدودیت‌ها نیز برای فیزیک‌دانان اهمیت زیادی دارند؛ زیرا به آن‌ها کمک می‌کنند فرضیه‌های مختلف درباره ساختار فضا-زمان را با دقت بیشتری ارزیابی کنند.

به گفته لوکاس هنیگ، اگر یک نظریه میزان نقض ناوردایی لورنتس را بیشتر از محدوده مجاز تعیین‌شده در این آزمایش پیش‌بینی کند، می‌توان آن پیش‌بینی را رد کرد.

پژوهشگران همچنین برای نخستین‌بار محدودیت‌هایی مستقیم بر نوع مشخصی از نقض این اصل تعیین کردند که می‌تواند بر نوترینوهای میونی و تائویی تأثیرهای متفاوتی داشته باشد.

عملکرد شگفت‌انگیز تلسکوپ با تنها شش آشکارساز

یکی از مهم‌ترین نکات این پژوهش، توانایی تلسکوپ ORCA در دستیابی به نتایج قابل‌مقایسه با آزمایش‌های بزرگ‌تر، با وجود تکمیل نشدن تجهیزات آن بود.

داده‌های ثبت‌شده با شش واحد آشکارساز در چند شاخص مهم با نتایج آزمایش‌هایی مانند سوپرکامیوکانده در ژاپن و آیس‌کیوب در جنوبگان رقابت می‌کرد.

این در حالی است که آشکارساز سوپرکامیوکانده برای انجام پژوهشی مشابه از داده‌های ۱۲ سال فعالیت خود استفاده کرده بود و آیس‌کیوب نیز اطلاعات دو سال فعالیت مجموعه کامل آشکارسازهایش را مورد بررسی قرار داده بود.

هنیگ از دستیابی گروه پژوهشی به چنین نتایجی با استفاده از تنها شش واحد آشکارساز ابراز شگفتی کرده است.

تلسکوپ ORCA تا سال ۲۰۳۰ تکمیل می‌شود؟

در زمان انتشار این پژوهش، تعداد واحدهای نصب‌شده تلسکوپ ORCA به ۴۴ رسیده بود. برنامه پژوهشگران این است که تا سال ۲۰۳۰ تعداد واحدهای فعال را به ۱۰۸ افزایش دهند.

با تکمیل این تلسکوپ، امکان شناسایی تعداد بیشتری نوترینو فراهم می‌شود و دانشمندان می‌توانند آزمایش‌های دقیق‌تری برای بررسی قوانین بنیادی فیزیک انجام دهند.

یکی از مسیرهای مهم تحقیقات آینده، مطالعه نوترینوهایی است که از نقاط بسیار دور کیهان به زمین می‌رسند. از آنجا که اثرات احتمالی نقض ناوردایی لورنتس ممکن است با افزایش انرژی ذرات و طول مسیر حرکت آن‌ها تقویت شود، نوترینوهای پرانرژی کیهانی می‌توانند فرصت مناسب‌تری برای شناسایی چنین انحراف‌هایی فراهم کنند.

پژوهشگران همچنین قصد دارند آزمایش مشابهی را با استفاده از تلسکوپ ARCA انجام دهند. این آشکارساز که در نزدیکی سواحل سیسیل قرار دارد، بخش دیگری از پروژه KM3NeT است و با هدف شناسایی نوترینوهای بسیار پرانرژی کیهانی طراحی شده است.

آلبا دومی، یکی دیگر از پژوهشگران این پروژه، معتقد است نوترینوهایی که از منابع دوردست کیهانی به زمین می‌رسند، از بهترین گزینه‌ها برای بررسی احتمال نقض ناوردایی لورنتس هستند.

اگر فضا-زمان در کوچک‌ترین مقیاس‌ها واقعاً ساختاری دانه‌دانه داشته باشد و این ویژگی موجب تغییرات بسیار جزئی در رفتار ذرات شود، بررسی نوترینوهای پرانرژی می‌تواند به شناسایی این آثار کمک کند.

در مجموع، پژوهش جدید نظریه نسبیت اینشتین را نقض نکرده است، اما توانسته محدودیت‌های تازه‌ای برای بررسی یکی از اصول اساسی آن تعیین کند. عملکرد موفق تلسکوپی که هنوز تکمیل نشده و در اعماق دریای مدیترانه قرار دارد، نشان می‌دهد این ابزار در آینده می‌تواند نقش مهمی در آزمایش دقیق‌تر قوانین بنیادی طبیعت و شناخت ساختار فضا و زمان ایفا کند.

به نقل از لایوساینس، این پژوهش در نشریه علمی Journal of Cosmology and Astroparticle Physics منتشر شده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا