چرا کتابخوانی در جامعه کمرنگ شده است؟ از موانع اقتصادی تا رقبای دیجیتال

سه فعال حوزه نشر و اندیشه با بررسی دلایل کاهش مطالعه در جامعه، مجموعهای از عوامل فرهنگی، آموزشی، اقتصادی و فناورانه را در این زمینه مؤثر دانستند و تأکید کردند که ترویج کتابخوانی با شعار و آمار محقق نمیشود، بلکه به اصلاح نظام آموزشی، بهبود دسترسی اقتصادی به کتاب و تغییر نگرش جامعه نسبت به مطالعه نیاز دارد.
کاهش کتابخوانی؛ از مشکلات اقتصادی و آموزشی تا رقابت با فناوریهای جدید
به گزارش سینا پرس، کمرنگشدن عادت مطالعه در جامعه را نمیتوان صرفاً نتیجه گسترش شبکههای اجتماعی و ظهور فناوریهای جدید دانست؛ چراکه مجموعهای از عوامل اقتصادی، فرهنگی، آموزشی و اجتماعی در فاصله گرفتن مردم از کتاب نقش دارند. سه فعال حوزه نشر و اندیشه در نشستی تخصصی، با بررسی وضعیت کتابخوانی در جامعه، موانع توسعه فرهنگ مطالعه و تأثیر هوش مصنوعی بر آینده کتاب، بر ضرورت بازنگری در سیاستهای فرهنگی و آموزشی تأکید کردند.
در نشست علمی بررسی کمرنگشدن کتابخوانی در زندگی معاصر که به همت رسانه فکرت و خبرگزاری تسنیم برگزار شد، محمد حسنی، مهدی فقیهینژاد و سیدعلیرضا صالحی دیدگاههای خود را درباره وضعیت مطالعه و چالشهای پیش روی صنعت نشر مطرح کردند.
در این نشست، فقیهینژاد بر ضرورت تقویت جایگاه فرهنگی کتاب و تبدیل شعارهای حمایتی به اقدامات اجرایی تأکید کرد. حسنی نیز مشکلات اقتصادی، موانع اداری و انحصار در نظام آموزشی را از عوامل محدودکننده توسعه نشر دانست. صالحی هم با نقد نگاه صرفاً کتابمحور، هدف نهایی مطالعه را افزایش قدرت تفکر، پرورش عقل و دستیابی به معرفت دانست.
مجموع دیدگاههای مطرحشده نشان میدهد که افزایش سرانه مطالعه به توصیههای مناسبتی و ارائه آمارهای مختلف محدود نمیشود؛ بلکه برای تبدیل کتابخوانی به یک رفتار اجتماعی پایدار، باید دسترسی به کتاب تسهیل شود و خانواده، مدرسه و محیط اجتماعی نیز زمینه لازم برای شکلگیری این عادت را فراهم کنند.
جایگاه کتاب در فرهنگ عمومی؛ فراتر از آمار مطالعه
مهدی فقیهینژاد، استاد دانشگاه و ناشر کتاب فردا، با اشاره به اختلافنظرهای موجود درباره میزان مطالعه در کشور، معتقد است تمرکز بر آمارها نباید مانع بررسی مسئله اصلی شود. به گفته وی، پیش از هرگونه قضاوت درباره وضعیت مطالعه، باید مشخص شود کتاب در ساختار فرهنگی، اجتماعی و سیاستگذاری کشور چه جایگاهی دارد و برای تقویت حضور آن در زندگی مردم چه اقداماتی انجام شده است.
وی با اشاره به اختلاف دیدگاهها درباره روشهای سنجش مطالعه افزود: آمارها و شیوههای اندازهگیری کتابخوانی همواره محل بحث بودهاند و تعریف مطالعه و منابعی که در این محاسبات لحاظ میشوند نیز میتوانند متفاوت باشند؛ با این حال، پرداختن بیش از اندازه به این اختلافها، مسئله اصلی یعنی میزان ارتباط مردم با کتاب را به حاشیه میبرد.
فقیهینژاد با تأکید بر سابقه تاریخی کتاب در فرهنگ ایران، یادآور شد که تأکیدهای کلامی و برگزاری برنامههای رسمی برای بزرگداشت کتاب، بدون پشتیبانی سیاستهای اجرایی نمیتواند جایگاه آن را در جامعه تقویت کند. به اعتقاد وی، کتاب باید در برنامهریزیهای شهری، آموزشی و فرهنگی سهم مشخصی داشته باشد.
این استاد دانشگاه با اشاره به نقش کتابفروشیها در حیات فرهنگی شهرها، بر ضرورت توجه به این مراکز در برنامهریزی شهری تأکید کرد. از نگاه وی، کتابفروشی نباید صرفاً بهعنوان یک واحد تجاری دیده شود، بلکه میتواند فضایی برای آشنایی شهروندان با آثار جدید، ارتباط میان مخاطبان و فعالان نشر و گسترش تعاملات فرهنگی باشد.
وی همچنین مدرسه را یکی از اصلیترین محیطهای شکلگیری عادت مطالعه دانست و نقش معلمان را در این زمینه مهم ارزیابی کرد. به گفته فقیهینژاد، دانشآموزان بخش قابل توجهی از سالهای زندگی خود را در محیط آموزشی سپری میکنند و اگر کتابخوانی در رفتار معلمان و برنامههای مدرسه جایگاه واقعی نداشته باشد، نمیتوان انتظار داشت دانشآموزان پس از پایان تحصیل نیز به مطالعه مستمر علاقهمند بمانند.
وی با تأکید بر اینکه کتابخوانی باید از یک توصیه آموزشی به تجربهای ملموس تبدیل شود، افزود: ارتباط مستمر معلم با کتاب میتواند الگوی مناسبی برای دانشآموزان باشد؛ در مقابل، اگر مطالعه صرفاً با امتحان، حفظ مطالب و انجام تکالیف پیوند بخورد، احتمال شکلگیری علاقه داوطلبانه به کتاب کاهش پیدا میکند.
فقیهینژاد همچنین تجربه دوران کرونا و گسترش آموزش مجازی را از جمله اتفاقاتی دانست که ضرورت بازنگری در شیوه فعالیت ناشران و کتابفروشان را آشکار کرد. به اعتقاد وی، تغییر ابزارهای ارتباطی به معنای حذف کتاب نیست، اما فعالان این حوزه باید متناسب با تحولات جدید، روشهای ارتباط با مخاطب و عرضه آثار را بهروز کنند.
اختلاف بر سر آمارها، مانع شناخت مشکلات واقعی
محمد حسنی، فعال حوزه نشر با سابقه فعالیت در نشر جمکران، نشر عصر داستان و نهاد کتابخانههای عمومی کشور، نیز با انتقاد از تکرار بحث میزان مطالعه در ایران، این موضوع را در مواردی به مناقشهای فرسایشی تبدیلشده در فضای رسانهای و سیاسی توصیف کرد.
وی با اشاره به اختلاف دیدگاهها درباره تعریف مطالعه اظهار کرد: «در واکنش به آمارهای پایین مطالعه، برخی تلاش کردند دامنه تعریف را گسترش دهند و خواندن قرآن، مفاتیح، زیرنویس فیلمها، مطالب اینترنتی و حتی کتابهای درسی را نیز در محاسبات وارد کنند. در نتیجه، بحثی که میتوانست به شناخت وضعیت کتابخوانی کمک کند، به مناقشهای بر سر اعداد و تعریفها تبدیل شد.
حسنی تأکید کرد که اختلاف بر سر شیوه محاسبه میزان مطالعه، کمکی به بهبود وضعیت موجود نمیکند. به اعتقاد وی، به جای صرف وقت برای اثبات یا رد آمارهای مختلف، باید عوامل کاهش مطالعه و راهکارهای رفع آنها مورد توجه قرار گیرد.
این فعال حوزه نشر همچنین مقایسه سرانه مطالعه میان کشورها را بدون در نظر گرفتن تفاوتهای اجتماعی، فرهنگی و آموزشی آنها غیرقابل اتکا دانست. وی معتقد است روشهای اندازهگیری، تعریف کتابخوانی و ساختارهای اجتماعی کشورها باید در چنین مقایسههایی مشخص باشند تا بتوان به نتایج معتبر دست یافت.
از نگاه حسنی، پرداختن به اختلافهای آماری نباید موجب غفلت از مشکلاتی مانند کاهش قدرت خرید مردم، وضعیت اقتصادی ناشران، کیفیت نظام آموزشی و جایگاه کتاب در خانوادهها شود.
هدف مطالعه، افزایش قدرت تفکر و شناخت است
سیدعلیرضا صالحی، مدیر نشر و کتابفروشی طاها، با تأکید بر ضرورت بازنگری در مفهوم کتابخوانی، معتقد است نباید خود کتاب را به هدف نهایی تبدیل کرد. به گفته وی، مطالعه زمانی ارزشمند است که به پرورش عقل، افزایش قدرت فهم و دستیابی به معرفت سودمند منجر شود.
وی با اشاره به تجربه استقبال گسترده از برخی آثار در دورههای مختلف تاریخی افزود که میزان فروش و شمارگان یک کتاب، بهتنهایی معیار مناسبی برای سنجش ارزش علمی و فکری آن نیست. استقبال مخاطبان از آثار مختلف، از جمله کتابهای سیاسی و مارکسیستی، لزوماً به معنای برخورداری آنها از ارزش معرفتی بیشتر نیست.
صالحی با تفکیک میان تعداد کتابهای مطالعهشده و میزان خردمندی افراد تصریح کرد که حجم مطالعه بهتنهایی نمیتواند نشاندهنده قدرت تحلیل و تشخیص باشد. از نظر وی، کتاب یکی از ابزارهای دستیابی به دانش و فهم است، اما استفاده از رسانههای دیجیتال و فناوریهای جدید نیز میتواند در انتقال اطلاعات و افزایش آگاهی نقش داشته باشد.
این ناشر همچنین بر اهمیت آزادی اندیشه و مواجهه با دیدگاههای رقیب تأکید کرد و تجربه متفکرانی همچون شهید مطهری، علامه طباطبایی و شهید بهشتی را در مواجهه با جریانهای مارکسیستی و مادیگرایانه مورد توجه قرار داد.
به اعتقاد صالحی، مواجهه آزادانه با اندیشههای مختلف میتواند زمینه تقویت و استحکام فکری را فراهم کند و تحمیل یک دیدگاه یا محتوای آموزشی، الزاماً به پذیرش آن منجر نمیشود.
وی با اشاره به تجربه آموزش اجباری برخی دروس در دانشگاهها گفت که علاقه به یادگیری زمانی شکل میگیرد که دانشجو با محتوای جذاب و استاد توانمند مواجه شود. بنابراین، نظام آموزشی باید به جای تکیه صرف بر تکالیف و محتوای اجباری، زمینه مشارکت و علاقهمندی دانشآموزان و دانشجویان را فراهم کند.
هوش مصنوعی؛ رقیب کتاب یا مکمل مطالعه؟
صالحی در ادامه با بررسی تأثیر اینترنت و هوش مصنوعی بر آینده کتاب، تغییر کارکرد برخی منابع چاپی را از پیامدهای گسترش فناوری دانست. وی توضیح داد که در گذشته برای دسترسی به اطلاعات پایه و منابع مرجع، مراجعه به فرهنگهای لغت و دانشنامهها ضروری بود، اما امروزه بخش زیادی از این اطلاعات از طریق اینترنت و ابزارهای هوشمند با سرعت بیشتری در دسترس قرار گرفتهاند.
با این حال، وی معتقد است گسترش فناوری به معنای پایان کار کتاب نیست و در حالی که برخی کارکردهای سنتی کتابهای مرجع به ابزارهای دیجیتال منتقل میشوند، مطالعه عمیق همچنان جایگاه ویژه خود را حفظ میکند.
صالحی با اشاره به تفاوت میان خواندن یک رمان و تماشای اثر تصویری اقتباسشده از آن، اظهار کرد که مطالعه متن ادبی، ذهن مخاطب را به تخیل، بازسازی موقعیتها و همراهی با شخصیتها وادار میکند؛ در حالی که در آثار تصویری، بخش قابل توجهی از این فرایند از پیش در قالب تصویر ارائه شده است.
وی کاهش تمرکز و حوصله برای مطالعه را از دیگر پیامدهای گسترش رسانههای پرسرعت دانست و تصریح کرد: «رسانههای پرسرعت، انسان را به دریافت پیدرپی اطلاعات عادت میدهند. در چنین فضایی، ماندن بر یک متن، دنبال کردن استدلال نویسنده و اختصاص دادن زمان به یک موضوع دشوارتر میشود. مطالعه به صبر و همراهی ذهن نیاز دارد و همین فرایند میتواند زمینهساز تأمل و تعمیق اندیشه باشد.
این ناشر تأکید کرد که تفاوتی اساسی میان قالب انتشار کتاب و کیفیت تجربه مطالعه وجود دارد. از این منظر، کتاب الکترونیکی نیز میتواند زمینه مطالعه عمیق را فراهم کند و در مقابل، مطالعه کتاب چاپی هم ممکن است به دریافت سطحی اطلاعات محدود شود.
تغییر الگوهای موفقیت و کاهش انگیزه مطالعه
صالحی یکی دیگر از عوامل مؤثر در کاهش کتابخوانی را تغییر نگاه جامعه به مفهوم موفقیت دانست. به گفته وی، مطالعه فعالیتی زمانبر است و افراد زمانی برای آن وقت اختصاص میدهند که فایده و ضرورتش را در زندگی خود احساس کنند.
وی با اشاره به تغییر الگوهای اجتماعی موفقیت افزود که در گذشته، دانش و مطالعه در تصویر عمومی از افراد موفق جایگاه برجستهتری داشت، اما امروزه شهرت، ثروت، فعالیتهای ورزشی و هنری نیز بخش مهمی از الگوهای موفقیت را شکل میدهند. در چنین شرایطی، اگر میان دانش و دستیابی به موقعیت اجتماعی و اقتصادی ارتباط روشنی در ذهن جامعه وجود نداشته باشد، انگیزه برای مطالعه کاهش مییابد.
این ناشر همچنین نظام آموزشی را در شکلگیری نگرش منفی برخی دانشآموزان نسبت به کتاب مؤثر دانست. به اعتقاد وی، هنگامی که تجربه دانشآموز از مطالعه به حفظ مطالب و عبور از امتحانات محدود شود، کتاب به جای آنکه وسیلهای برای شناخت و لذت یادگیری باشد، به ابزاری خستهکننده تبدیل خواهد شد.
صالحی نقش خانواده و معلمان را در شکلگیری علاقه به کتاب تعیینکننده دانست و اظهار کرد که کودکان معمولاً از طریق مشاهده رفتار والدین، معلمان و افراد اثرگذار پیرامون خود با مطالعه ارتباط برقرار میکنند. از این رو، علاقه به کتاب بیش از آنکه با دستور و اجبار شکل بگیرد، از مسیر تجربه و الگوبرداری منتقل میشود.
وی درباره تأثیر قیمت کتاب بر میزان مطالعه نیز گفت که گرانی کتاب یکی از موانع واقعی دسترسی به منابع فرهنگی است، اما کاهش قیمت بهتنهایی برای ایجاد جامعهای کتابخوان کافی نیست. به اعتقاد وی، باید در کنار بهبود قدرت خرید، احساس نیاز به مطالعه و لذت ناشی از آن نیز در جامعه تقویت شود.
انحصار در تولید کتابهای درسی؛ مانعی برای رقابت ناشران
محمد حسنی با تمرکز بر ساختار نظام آموزشی، انحصار در تولید و تعیین محتوای کتابهای درسی را یکی از مشکلات این حوزه دانست. وی معتقد است تمرکز مسئولیت تولید منابع آموزشی در یک ساختار واحد، فرصت رقابت میان ناشران و نویسندگان را محدود میکند.
این فعال حوزه نشر پیشنهاد کرد به جای تمرکز بر تولید متمرکز کتابهای آموزشی، اهداف و استانداردهای یادگیری مشخص شود و ناشران و نویسندگان امکان ارائه منابع متنوع را داشته باشند.
به گفته حسنی، فراهمشدن زمینه رقابت میتواند ناشران را به تولید آثار باکیفیتتر و جذابتر ترغیب کند و امکان انتخاب منابع آموزشی متناسب با نیاز مدارس و دانشآموزان را افزایش دهد.
وی همچنین با اشاره به تجربه فعالیت در کتابفروشیها، مشکلات اقتصادی خانوادهها را از موانع جدی خرید کتاب دانست. به گفته او، برخی افراد با علاقه به کتابفروشی مراجعه میکنند، اما به دلیل قیمت بالای آثار، امکان خرید کتاب مورد نظر خود را ندارند.
حسنی تأکید کرد که نمیتوان بدون توجه به وضعیت اقتصادی خانوارها، کاهش خرید کتاب را صرفاً به سلیقه و اولویتهای فرهنگی مردم نسبت داد. افزایش هزینههای زندگی و کاهش قدرت خرید، سهم کالاهای فرهنگی را در سبد مصرفی خانوادهها تحت تأثیر قرار میدهد.
بروکراسی اداری و محدودیتهای اقتصادی در مسیر فعالیت ناشران
حسنی در بخش دیگری از سخنان خود به مشکلات ساختاری صنعت نشر پرداخت و پیچیدگی فرایندهای اداری را یکی از موانع فعالیت ناشران دانست.
وی با اشاره به دشواریهای فعالیت تجاری ناشران، از جمله در زمینه واردات و صادرات کتاب و بهرهمندی از معافیتهای قانونی، اظهار کرد که طولانی بودن فرایند دریافت مجوزها و هزینههای اجرایی، بخشی از توان اقتصادی و زمان ناشران را به خود اختصاص میدهد.
این فعال حوزه نشر با اشاره به مشکلات یک ناشر در قم برای ارتباط تجاری با بازار کتاب عراق و کشورهای عربی افزود: «گاهی ناشر برای انجام یک فعالیت فرهنگی و اقتصادی، باید زمان و هزینه زیادی صرف دریافت مجوزها و عبور از مراحل مختلف اداری کند. حتی برخی معافیتهای مالیاتی نیز به دلیل الزامهای اجرایی و هزینههای مربوط به آن، آنقدر پیچیده میشوند که استفاده از آنها برای ناشر صرفه اقتصادی ندارد.
وی معتقد است اصلاح بروکراسی و کاهش محدودیتهای غیرضروری میتواند شرایط فعالیت ناشران را بهبود ببخشد و زمینه گسترش ارتباطات تجاری و فرهنگی با بازارهای خارجی را فراهم کند.
ضرورت خودانتقادی ناشران در کنار اصلاح سیاستهای فرهنگی
مهدی فقیهینژاد در واکنش به مباحث مطرحشده درباره نقش دولت و موانع اقتصادی، حذف مقررات زائد و اصلاح ساختارهای اداری ناکارآمد را از ضرورتهای حوزه نشر دانست، اما تأکید کرد که حل مشکلات کتابخوانی به بررسی همه ابعاد این مسئله نیاز دارد.
وی با تأکید بر لزوم تبدیل شعارهای فرهنگی به برنامههای اجرایی افزود که اگر کتاب در جامعه از اهمیت برخوردار است، باید امکان دسترسی دانشآموزان، دانشجویان و دیگر علاقهمندان به منابع مطالعاتی فراهم شود.
این استاد دانشگاه همچنین با اشاره به مشکلات افرادی که به دلیل ناتوانی مالی امکان خرید کتاب ندارند، این وضعیت را یکی از چالشهای جدی حوزه فرهنگ دانست. با این حال، وی تأکید کرد که ناشران نیز باید سهم خود را در حل مشکلات بپذیرند و درباره کیفیت آثار، شیوههای فعالیت، ارتباط با مخاطبان و روشهای عرضه کتاب بازنگری کنند.
فقیهینژاد تغییر سبک زندگی را نیز از عوامل کاهش فرصت مطالعه برشمرد و گفت گسترش ارتباطات دائمی از طریق تلفن همراه و شبکههای اجتماعی، زمان و تمرکز لازم برای مطالعه را کاهش داده است.
به گفته وی، کتابخوانی به فضایی آرام و زمانی مشخص برای فاصله گرفتن از جریان مداوم اطلاعات نیاز دارد. بنابراین، علاوه بر اراده فردی، شرایط اجتماعی و فرهنگی نیز باید از شکلگیری عادت مطالعه حمایت کنند.
مواجهه فعالانه با هوش مصنوعی به جای مصرف پاسخهای آماده
فقیهینژاد در بخش دیگری از این نشست، با بررسی نسبت جامعه با هوش مصنوعی، میان استفاده منفعلانه و فعالانه از این فناوری تفاوت قائل شد.
وی استفاده منفعلانه را دریافت پاسخهای آماده بدون شناخت مبانی، دادهها و جهتگیریهای فکری سامانههای هوشمند توصیف کرد و در مقابل، استفاده فعالانه را مستلزم شناخت منطق تولید پاسخ و بررسی پیشفرضهای فرهنگی و فکری فناوری دانست.
این استاد دانشگاه با تأکید بر اهمیت دادههای متناسب با فرهنگ و زبان جامعه اظهار کرد که تولید و ارائه دادههای متنوع و متناسب میتواند به شکلگیری پاسخهایی نزدیکتر به نیازها و زمینههای فرهنگی و اجتماعی کمک کند.
وی همچنین نسبت به دو رویکرد افراطی در مواجهه با هوش مصنوعی هشدار داد و تأکید کرد که نه کنار گذاشتن کامل این فناوری راهکار مناسبی است و نه استفاده بدون شناخت و برنامهریزی از آن. به اعتقاد فقیهینژاد، نهادهای علمی و فرهنگی و متخصصان باید برای حضور مؤثر در این عرصه تلاش کنند.
وی با تفکیک جایگاه کاربر، مدیر و حکمران فناوری، خاطرنشان کرد که جوامع میتوانند صرفاً مصرفکننده ابزارهای هوشمند باشند یا با مشارکت علمی، تولید داده و شناخت فنی، در مدیریت و جهتدهی به آنها نقش ایفا کنند.
فقیهینژاد در پایان بر ضرورت شناخت ظرفیتهای کتاب در کنار رسانههای جدید تأکید کرد و گفت که برنامهریزی برای توسعه مطالعه باید با در نظر گرفتن شرایط واقعی مدرسه، دانشگاه، خانواده و فضای عمومی انجام شود.
به نقل از تسنیم، بررسی دیدگاههای مطرحشده در این نشست نشان میدهد که کاهش کتابخوانی پدیدهای چندوجهی است و نمیتوان یک عامل مشخص را مسئول آن دانست. مشکلات اقتصادی و کاهش قدرت خرید، ضعف الگوهای مطالعه در خانواده و مدرسه، محدودیتهای ساختاری صنعت نشر، تغییر سبک زندگی و رقابت رسانههای دیجیتال، همگی در این وضعیت نقش دارند. در عین حال، بازتعریف جایگاه مطالعه و توجه به هدف اصلی آن، یعنی تقویت قدرت فهم و تفکر، میتواند مبنایی برای سیاستگذاری مؤثرتر در حوزه کتاب و نشر باشد.





