بین‌المللی‌سازی آموزش عالی نیازمند هدفمندکردن مشوق‌ها است
مدرس دانشگاه ارومیه با بیان اینکه کیفیت علمی مقالات ایران از میانگین جهانی بالاتر است، گفت تمرکز همکاری‌های علمی بر چند کشور و کاهش شمار مقالات، رقابت‌پذیری دانشگاه‌های کشور را با چالش روبه‌رو کرده و گشایش هدفمند و تسهیل ارتباطات بین‌المللی می‌تواند به ارتقای جایگاه آموزش عالی ایران کمک کند.
به گزارش سیناپرس، صنم صلواتی در نشست «بین‌المللی شدن آموزش عالی ایران؛ چالش‌ها و فرصت‌ها» که به همت مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی برگزار شد، با اشاره به ظرفیت علمی کشور در عرصه بین‌المللی اظهار کرد: ایران در زمینه هدایت علمی مقالات مشترک، یعنی حضور به‌عنوان نویسنده اول یا نویسنده مسئول، رتبه دوم را دارد و پس از چین قرار گرفته است. ثبت ۷۸ هزار و ۱۰۲ سند در پایگاه اسکوپوس نیز نشان‌دهنده ظرفیت علمی کشور است.
وی با بیان اینکه برای ارزیابی بین‌المللی‌سازی نهادهای علمی، ۶ محور اصلی در قالب زنجیره ارزش بین‌المللی طراحی کرده‌ایم، افزود: با اتصال دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها به این محورها می‌توان مسیر بین‌المللی شدن آنها را هموار کرد.
صلواتی یکی از این محورها را عضویت و حضور فعال در مجامع علمی بین‌المللی دانست و گفت: سال‌ها تصور می‌کردیم بین‌المللی شدن به امضای تفاهم‌نامه محدود می‌شود، در حالی که بخش مهمی از آن به شهرت آکادمیک و حضور مؤثر در مجامع علمی بازمی‌گردد.
وی افزود: حضور در هیأت تحریریه مجلات کیو وان، میزبانی رویدادهای بین‌المللی و مشارکت در مجامعی که قواعد و جهت‌گیری‌های علم جهانی در آنها شکل می‌گیرد، اهمیت زیادی دارد. نباید در اتاق‌هایی که درباره قواعد علم جهان تصمیم‌گیری می‌شود، غایب باشیم؛ بلکه باید حضوری فعال و اثرگذار داشته باشیم.
ضرورت تبدیل دانشگاه‌ها به نهادهای ثروت‌آفرین
مدرس دانشگاه ارومیه، بین‌المللی‌سازی فناوری را از دیگر محورهای مهم برشمرد و گفت: در این حوزه، باید زمینه صادرات محصولات شرکت‌های دانش‌بنیان به کشورهای همسایه فراهم شود. دانشگاه‌های ما نیز باید به دانشگاه‌های ثروت‌آفرین تبدیل شوند و ظرفیت‌های خود را در زمینه انتقال فناوری و تجاری‌سازی دستاوردهای علمی تقویت کنند.
وی با انتقاد از شیوه‌های سنتی آموزش در برخی دانشگاه‌ها اظهار کرد: برخی استادان، کلاس دانشگاه را به کلاس دبیرستان تبدیل می‌کنند؛ به این صورت که جزوه ارائه می‌دهند و امتحان را نیز براساس همان جزوه برگزار می‌کنند. در چنین شرایطی، مهارت‌های حیاتی زندگی علمی به دانشجویان آموزش داده نمی‌شود و آنها یاد نمی‌گیرند چگونه از دل پژوهش، ارزش اقتصادی خلق کنند.
صلواتی ادامه داد: اگر آموزش دانشگاهی از جزوه‌محوری فاصله بگیرد و فرصت‌های واقعی برای نوآوری و پژوهش در اختیار دانشجویان قرار دهد، کلاس‌ها جذاب‌تر خواهند شد. برای مثال، می‌توان چالش‌های نوآوری و ایده‌پردازی، فرصت‌های دریافت جایزه، گرنت‌های سفر، امکان حضور در کنگره‌های علمی و طرح‌های پژوهشی برخط را به دانشجویان معرفی کرد.
وی با اشاره به برخی فرصت‌های بین‌المللی از جمله چالش ژنو با جایزه ۲۵ هزار دلاری گفت: دانشجویان باید یاد بگیرند چگونه با استفاده از ابزارهایی مانند لپ‌تاپ، پژوهش انجام دهند و از دستاوردهای علمی خود درآمد کسب کنند. استادان نیز با هدایت صحیح دانشجویان می‌توانند زمینه ماندگاری استعدادها در کشور را تقویت کنند و مانع فرار مغزها شوند.
کیفیت علمی ایران بالاتر از میانگین جهانی است
این مدرس دانشگاه با اشاره به نتایج پژوهش‌های خود درباره همکاری‌های علمی بین‌المللی گفت: بررسی‌های اخیر من نشان می‌دهد بیش از ۵۰ درصد نمره‌ها به همکاری‌های بین‌المللی مربوط می‌شود و ما با محدود کردن این همکاری‌ها، خود را از بخشی از ظرفیت‌های ارتقای علمی محروم می‌کنیم.
وی افزود: داده‌ها نشان می‌دهد که از نظر کیفیت علمی صعود کرده‌ایم، اما در حجم مقالات با نزول مواجه بوده‌ایم و در رقابت با عربستان نیز عقب مانده‌ایم.
صلواتی با اشاره به اینکه مقالات ایران ۱۲ درصد بیشتر از میانگین جهانی استناد دریافت کرده‌اند، اظهار کرد: این موضوع نشان می‌دهد کیفیت علمی کشور بالاتر از انتظار جهانی است و می‌تواند برگ برنده‌ای برای ارتقای جایگاه بین‌المللی دانشگاه‌های ایران باشد؛ البته این ظرفیت باید به‌درستی هدایت شود.
وی در عین حال، تمرکز ارتباطات علمی ایران بر دو کشور را یکی از نقاط ضعف شبکه همکاری‌های بین‌المللی دانست و گفت: حدود ۶۴ درصد ارتباطات علمی مورد اشاره به آمریکا و چین مربوط می‌شود. شبکه علمی زمانی شکل می‌گیرد که از تعدد و تنوع ارتباطات برخوردار باشد؛ بنابراین، تمرکز بر تعداد محدودی از کشورها، شبکه‌ای شکننده ایجاد می‌کند و لازم است برای گسترش دامنه همکاری‌ها برنامه‌ریزی کنیم.
خودتحریمی از تحریم پرهزینه‌تر است
صلواتی با تأکید بر ضرورت بازنگری در نگاه دانشگاه‌ها به محدودیت‌های بین‌المللی گفت: تحریم واقعیتی است، اما خودتحریمی از آن پرهزینه‌تر است. گاهی با تکرار عبارت «نمی‌شود»، خود را توجیه می‌کنیم، در حالی که ناممکن دانستن یک اقدام لزوماً به معنای اثبات‌شده بودن ناممکن بودن آن نیست.
وی با اشاره به تجربه کشورهای کوبا، روسیه و چین در طراحی ابزارها و سازوکارهای حمایتی برای استادان و دانشجویان افزود: این تجربه‌ها می‌تواند برای ما نیز راهگشا باشد و امکان توسعه همکاری‌های علمی را در شرایط محدودیت فراهم کند.
این مدرس دانشگاه، بین‌المللی‌سازی را نوعی سرمایه‌گذاری مستقیم برای ارتقای رتبه‌بندی دانشگاه‌ها دانست و گفت: با اتخاذ راهبرد درست می‌توان جایگاه دانشگاه‌های کشور را در رتبه‌بندی‌های بین‌المللی ارتقا داد.
وی با اشاره به ضرورت هدفمند شدن همکاری‌ها اظهار کرد: همکاری بین‌المللی باید در راستای شبکه‌سازی علمی باشد. به گفته وی، پس از تحولات اخیر در سال ۲۰۲۵ و تضعیف هژمونی آمریکا، پاسخ‌گویی برخی ارتباطات بین‌المللی به درخواست‌های او سریع‌تر شده است و می‌توان از این شرایط برای اثربخشی بیشتر در شبکه‌سازی علمی استفاده کرد.
صلواتی حفظ هدایت علمی مقالات، تقویت رزومه بین‌المللی پژوهشگران، حضور در هیأت‌های تحریریه مجلات و مجامع تصمیم‌گیری علمی، فعالیت در حوزه اختراع و انتقال فناوری و جذب نخبگان را از اهرم‌های اصلی ارتقای جایگاه علمی ایران برشمرد.
وی همچنین بر اهمیت بهره‌وری در نظام آموزش عالی تأکید کرد و گفت: برای دستیابی به وضعیت مطلوب، عملکردها باید به‌صورت مستمر بررسی و ارزیابی شوند.
پیشنهاد گشایش هوشمند و تسهیل همکاری‌های علمی
مدرس دانشگاه ارومیه با طرح پیشنهاد «گشایش هوشمند» برای توسعه همکاری‌های بین‌المللی گفت: این رویکرد می‌تواند بر پایه شش اصل طراحی شود و زمینه ارتباط هدفمند اعضای هیأت علمی با نخبگان جهانی را فراهم کند.
وی با اشاره به امکان تدوین فهرست‌های مشخص برای همکاری‌های علمی در رشته‌هایی مانند علوم پایه افزود: باید سازوکاری شفاف برای ارتباط پژوهشگران داخلی با نخبگان بین‌المللی ایجاد شود و در کنار آن، مصون‌سازی نهادی نیز مورد توجه قرار گیرد.
صلواتی با انتقاد از طولانی بودن فرایندهای اداری در برخی دانشگاه‌ها گفت: گاهی بررسی درخواست اعضای هیأت علمی برای برقراری ارتباطات بین‌المللی در دانشگاه‌ها پنج تا شش هفته طول می‌کشد. می‌توان برای رفع این مشکل، قاعده ۱۴ روزه را پیشنهاد کرد؛ به این معنا که اگر پژوهشگری درخواست خود را به دفاتر علمی و بین‌المللی ارائه کرد و پس از ۱۴ روز پاسخی دریافت نکرد، سکوت به منزله تأیید تلقی شود.
وی با اشاره به تجربه چین در حمایت از پژوهشگران اظهار کرد: با وجود حساسیت‌هایی که درباره همکاری با چین وجود دارد، این کشور در طراحی گرنت‌های حمایتی برای استادان و توجه به همکاری‌های بین‌المللی در فرایند ارتقای اعضای هیأت علمی تجربه‌هایی دارد که می‌توان از آنها استفاده کرد.
صلواتی افزود: فراهم کردن بسته‌های حمایتی جامع می‌تواند دغدغه‌های معیشتی نخبگان را کاهش دهد و زمینه تمرکز بیشتر آنان بر پژوهش را فراهم کند. همچنین، استفاده از شیوه‌های چندبعدی در ارزیابی عملکرد علمی می‌تواند به بهبود نظام ارزیابی دانشگاه‌ها کمک کند.
وی تأکید کرد: استفاده از تجربه کشورهای دیگر باید با توجه به شرایط کشور و با حفظ هدایت علمی صورت گیرد. همچنین، مرکز همکاری‌های علمی و بین‌المللی می‌تواند با تشکیل کارگروه‌های ملی و بین‌المللی، نقش راهبری اعضای هیأت علمی کشور را برعهده بگیرد.
ضرورت ارائه برنامه عملیاتی ۹۰ روزه
صلواتی با تأکید بر ضرورت تبدیل سیاست‌های بین‌المللی‌سازی به اقدامات اجرایی گفت: اگر بخواهیم در این حوزه گام برداریم، بهتر است عملکرد ۹۰ روز نخست را تعریف و اقدامات مورد نیاز را فهرست کنیم.
وی افزود: تشکیل کارگروه ملی، برگزاری فراخوان‌های گرنت با استفاده از بودجه‌های موجود و ثبت‌نام در نظرسنجی‌های مؤسسات رتبه‌بندی مانند کیو اس، از جمله اقداماتی است که می‌توان بدون تحمیل هزینه‌های سنگین در دستور کار قرار داد.
به نقل از ایرنا، این مدرس دانشگاه با تأکید بر اینکه گشایش هوشمند و کنترل‌شده می‌تواند به ارتقای رتبه دانشگاه‌ها و تقویت اعتماد کمک کند، گفت: نه باید قربانی ملاحظات امنیتی شویم و نه باید به تهدیدی برای امنیت تبدیل شویم؛ بلکه باید با طراحی سازوکارهای مناسب، مسیر همکاری‌های علمی را مدیریت کنیم.
وی در پایان اظهار کرد: داده‌ها نشان می‌دهد که ظرفیت علمی لازم برای ارتقای جایگاه بین‌المللی کشور وجود دارد. اگر مشوق‌ها را هدفمند کنیم، در تدوین قوانین دقت بیشتری به خرج دهیم و از نظر متخصصان بیشتری بهره بگیریم، تحریم نمی‌تواند اراده ما برای پیشرفت علمی را از بین ببرد.
