احتمال همهگیری جدید با بازآرایی ژنتیکی هانتاویروس
«هانتاویروس»، ویروسی برخاسته از قلمرو جوندگان؛ با پنهان شدن در ذرات معلق، سد دفاعی ریهها را میشکند تا با ایجاد طوفان التهابی، مسیر حیات را مسدود کند. آگاهی از این مکانیسم مخفی، کلید محافظت در برابر یک تهدید مرگبار است.
به گزارش سیناپرس، در روزهای اخیر، نگرانیهای جدیدی پیرامون احتمال شیوع «هانتاویروس» (Orthohantavirus) در محیطهای بسته و در سفرها ایجاد شده است. این عامل بیماریزا که به دلیل ساختار ژنتیکی خاص و توانایی بازآرایی سریع، همواره چالشهای غیرقابلپیشبینی در تشخیص بالینی ایجاد میکند، اکنون به عنوان یک هشدار جدی مطرح است.
از آنجا که انتقال این ویروس نه از طریق تماس مستقیم، بلکه عمدتاً از طریق ذرات معلق موجود در محیطهای آلوده به ترشحات جوندگان صورت میگیرد، شناخت دقیق ماهیت عملکردی و راههای پیشگیری از سرایت آن، برای درک خطر و کنترل وضعیت، ضرورتی اجتنابناپذیر است.
برای بررسی بیشتر این ویروس و شیوع آن، گفتوگو با دکتر سهیلا افشاری آزاد؛ متخصص و پژوهشگر حوزه میکروبیولوژی و استاد دانشگاه آزاد تهران شمال انجام شده است.
ماهیت هانتاویروس چیست؟
در خصوص ماهیت هانتاویروس و تفاوت آن با ویروسهای معمول، باید گفت این ویروس از خانواده «هانتاویریده» (Hantaviridae) است و معمولاً توسط جوندگانی مانند موش منتقل میشود؛ در واقع، این ویروس توسط این جوندگان حمل شده و میتواند به انسان نیز منتقل شود. ژنوم این ویروس از نوع RNA است و در ویروسشناسی به آن «سگمنت» (Segment) میگوییم؛ به این معنا که تکهتکه بوده و ژنوم آن شامل سه بخش است.
این ویروس از طریق استنشاق ذرات معلق موجود در ادرار، مدفوع و بزاق جونده، و حتی تماس مستقیم با آنها منتقل میشود. گازگرفتگی توسط جونده آلوده نیز میتواند راه انتقال باشد، اما این روش معمولاً شایع نیست و فراوانی کمتری دارد. هانتاویروس میتواند منجر به بروز بیماری «سندروم ریوی هانتاویروس» (HPS) شود؛ همچنین میتواند «تب هموراژیک» (تب خونریزیدهنده)، دردهای عضلانی، تنگی نفس و آسیب کلیوی ایجاد کند.
هانتاویروس چه تفاوتی با ویروسهای معمولی دارد؟
این ویروس در اصل در جوندگان وجود دارد و انسان میزبان اصلی آن نیست؛ این یکی از تفاوتهای آن است. تفاوت بعدی این است که این ویروس از طریق استنشاق گرد و غبار آلوده به ادرار یا مدفوع جونده منتقل میشود. نکته سوم اینکه این ویروس نسبتاً نادر است؛ یعنی بیماری آن در مجموع نادر محسوب میشود و انتقال آن نیز خیلی شایع نیست. نکته آخر اینکه واکسن و درمان اختصاصی خاصی برای آن وجود ندارد و معمولاً درمان این بیماری بهصورت حمایتی صورت میگیرد.
چرا این ویروس در بدن جوندگان بیماریزا نیست اما در انسان خطرناک است؟
این موضوع دلیل تکاملی دارد؛ ویروس یاد گرفته است که در بدن جونده تکثیر شود، بدون اینکه به آن آسیب بزند، زیرا سیستم ایمنی جونده بهگونهای تنظیم شده که بیشازحد فعال نشود تا آسیب کمتری ببیند. ما در علم به این حالت «کوئولوشن» (Co-evolution) یا همتکاملی ویروس با مخزن طبیعیاش میگوییم. در واقع، آن «طوفان التهابی سیتوکینها» که در بدن انسان رخ میدهد، در بدن جونده اتفاق نمیافتد. دلیل دیگر این است که ویروس در بدن جونده عفونت حاد ایجاد نمیکند و معمولاً عفونت مزمن ایجاد میکند.
فرآیند انتقال ویروس از جوندگان به انسان دقیقاً چگونه انجام میشود؟
جونده در واقع بهعنوان مخزن ویروس عمل میکند. ویروس در بدن جونده تکثیر میشود و از راه ادرار، مدفوع، بزاق و ترشحات تنفسی میتواند منتقل شود؛ در واقع، این ویروس از طریق آیروسلها منتقل شده و پس از ورود به بدن انسان، میتواند به اندامهایی مانند ریه راه یابد و عفونت سلولهای اپیتلیال رخ میدهد. البته ما راه گزش، غذای آلوده و زخمهای پوستی را هم داریم که کمتر شایع هستند. پس از اینکه ویروس وارد بدن انسان شد، به گیرنده سلولهای هدفش متصل میشود، تکثیر پیدا میکند و بعد از آن علائم بیماری شروع به ظاهر شدن میکنند.
چرا هانتاویروس در برخی افراد به ریه و در برخی دیگر به کلیه حمله میکند؟
سه دلیل بسیار مهم وجود دارد: دلیل اول این است که گیرنده ویروس بر روی این دو عضو قرار دارد؛ دلیل دوم این است که تراکم بالای عروق در این دو اندام زیاد است که میتواند به ظاهر شدن علائم بیماری کمک کند؛ و دلیل سوم این است که روی این دو اندام، التهاب گسترده رخ میدهد؛ مانند «طوفانهای سیتوکینی»، یعنی سیستم ایمنی در این حالت میتواند واکنش شدیدی نشان دهد و در نتیجه این واکنشها، آسیبهای بافتی رخ میدهد.
ساختارِ سهتکهایِ ژنوم این ویروس، چه نقشی در توانایی آن برای سازگاری سریع با محیط یا ایجاد گونههای جدید دارد؟
بهطور کلی در علم ویروسشناسی، ویروسهایی که ژنوم آنها سگمنت یا تکهتکه است، میتوانند دچار پدیدهای به نام «بازآرایی ژنتیکی» یا «ریاسورتمنت» (Reassortment) شوند. این پدیده زمانی رخ میدهد که یک سلول همزمان به دو نوع مختلف از این ویروس آلوده شود؛ در نتیجه، ژنهای آن دو ویروسی که سلول را آلوده کردهاند میتوانند در کنار هم قرار گیرند و یک ویروس نوظهور به وجود بیاید که باعث اپیدمیها میشود. بنابراین، ویروسهایی که این قابلیت را دارند، خود را با محیط سازگار کرده و میتوانند اپیدمیهای مختلفی ایجاد کنند.
چرا علائم اولیه این بیماری در آزمایشگاه و کلینیک، به راحتی با عفونتهای تنفسی یا کلیویِ معمول اشتباه گرفته میشود؟
ویروس وقتی وارد بدن میشود، میتواند باعث سرفه، تنگی نفس و احساس فشار در سینه شود؛ اینها علائمی هستند که معمولاً با سایر عفونتهای تنفسی مانند پنومونی اشتباه گرفته میشوند. «آنفلوانزا»های ویروسی هم میتوانند چنین علائمی ایجاد کنند و «کووید» یا همان کروناویروس نیز علائم مشابهی دارد؛ به همین دلیل است که معمولاً ممکن است با آنها اشتباه گرفته شود.
همچنین، این ویروس علائمی مانند کاهش ادرار، افزایش کراتینین و اختلال در عملکرد کلیه ایجاد میکند که ما این علائم را در «پیلونفریت» (pyelonephritis)، نوعی عفونت کلیوی نیز داریم و بسیاری از میکروارگانیسمها مانند باکتریها و ویروسها میتوانند پیلونفریت ایجاد کنند؛ به همین دلیل است که معمولاً در وهله اول ممکن است با آنها اشتباه گرفته شود.
در مناطقی که جوندگان حضور دارند، موثرترین راه علمی برای خنثی کردن ویروس در محیط چیست؟
اولین کاری که میتوان انجام داد، تهویه فضا است؛ اما مهمتر از آن این است که چون این ویروسها دارای پوشش لیپیدی یا همان پوششی از جنس چربی به نام «انولوپ» (Envelope) هستند، ضدعفونیکنندهها روی آنها بسیار خوب عمل میکنند؛ زیرا میتوانند آن پوشش چربی را در خود حل کرده و از بین ببرند. بنابراین، استفاده از ضدعفونیکنندهها بسیار مهم است. همچنین برای جمعآوری فضولات، استفاده از دستکش و ماسک میتواند جلوی ورود ویروس به بدن را بگیرد.
چرا واکسن مشخصی برای این ویروس در دسترس نیست؟
به نقل از آنا، ویروسهایی که دچار پدیده «بازآرایی ژنتیکی» (rearrangement) میشوند، تنوع بسیار بالایی دارند و به دلیل همین تنوع ژنتیکی، ساخت واکسن برای آنها بسیار دشوار است.
دلیل دیگر این است که این بیماری بهطور کلی شیوع محدودی دارد و منطقهای است؛ به همین دلیل، ویروس بیماری نادری محسوب میشود و مطالعات بالینی آن دشواریهای خاصی دارد. چون این ویروس، ویروس شایعی نیست، به همین دلایل هنوز واکسن خاصی برای آن طراحی نشده است.
