نگاهی نو به چالش های طراحی مداخلات تغییر رفتار

دکتر نسترن کشاورز محمدی دانشیار ارتقای سلامت دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و رئیس کمیته علمی کرسی جهانی سواد و سلامت یونسکو در خصوص رویکردهای تغییر رفتار  دراین وبینار عنوان کرد: رفتار انسانی به خصوص رفتارهای انسانی مرتبط با سلامت ماهیت پیچیده ، پویا و غیر قابل پیش بینی دارد . بنابراین موفقیت در تغییر رفتارهای ناسالم و ایجاد رفتارهای سالم کار پر چالش و سختی است که نیازمند درک درست، به روز و جامعی از پیچیدگی و پویایی این رفتارها و عواملی که باعث شکلگیری و یا اثر گذاری بر فرایند رفتار می شوند، است.

وی در ادامه افزود: تجارب و مشاهدات در ایران نشان می دهد در عمل این درک عمیق و جامع وجود ندارد و با پیش بینی پذیر بودن انسان رفتار های مردم، عمده استراتژی های تغییر رفتار بر آموزش و انتقال دانش متمرکز شده است. بنابراین  جای تعجب نیست که بسیاری از برنامه ها و منابع صرف شده موفقیت  مطلوبی در تغییر رفتار قابل توجه و یا پایدار ندارند.

رئیس کمیته علمی کرسی جهانی سواد و سلامت یونسکو  خاطرنشان کرد: بر اساس دانش معاصر ناشی از مطالعات و تحقیقات  علوم مختلفی که رفتار پیچیده انسانی را مطالعه می نمایند، امروزه میدانیم که عوامل تعیین کننده شکل گیری رفتار و نوع رفتار شکل گرفته تحت تاثیر طیف وسیعی از عوامل مختلف  قرار دارد و دانش یا نگرش فقط یکی از دهها عاملی هستند که پتانسل اثر گذاری بر رفتار را دارند.از سوی دیگر مساله مهم و مورد غفلت واقع شده دیگر این است که عوامل به هم متصل هستند ،بنابراین یک عامل به تنهایی اثر گذار نیست بلکه دسته ای از عوامل به هم پیوسته در تعامل پویا رفتار نهایی را شکل می دهند.

وی  در سال 2019 در سرمقاله خود برای مجلله بین المللی ارتقای سلامت تعریف جدیدی از سلامت و رفتارهای سالم را ارایه داده بود،  گفت: رفتار های ارتقا دهنده سالم برآیند پویا و پیچیده برهم کنش عوامل زیستی، روانشناختی، اجتماعی، محیطی؛ اقتصادی، فن آوری و دسترسی به خدمات بهداشتی در گذر زمان است ، بنابراین کاملا قابل پیش بینی نیست".

نسترن کشاورز محمدی افزود: این به این معنی نیست ما نمی توانیم رفتار ها را با موفقیت تغییر دهیم. از دیدگاه سیستم های پیچیده،  با شناخت درست اجزا و فرایند شکل گیری هر رفتاری و ارتباطات بین این عوامل، می توان  شرایط را به گونه ای برای افراد فراهم کنیم که برآیند نهایی تعامل این عوامل بیشتر به سمت رفتار های سالم و سلامت متمایل شود و احتمال اتخاذ و حفظ رفتار ارتقا دهنده سلامت افزایش یابد. از این رو در مداخلات تغییر رفتار باید به جای تاکید صرف بر فرد و دانش  فرد، بر تعیین کننده های غیر فردی مانند قوانین، دسترسی به امکانات و شرایط ، عوامل قادر کننده و یا تسهیل کننده انجام رفتار و در عوامل فردی بر نحوه ایجاد انگیزه با مشوقهای محیطی تکیه شود زیرا این ها نقاط حس سیستم های شکل دهنده رفتار انسانی هستند.
محمدی طبق استدلال ها و مثالهایی عنوان کرد: رابطه بین دانش، نگرش و رفتار بر خلاف باور و پیش زمینه ذهنی اکثر مدیران و محققات سلامت در ایران، یک رابطه خطی و قطعی نیست. در صورت وجود شرایطی دانش می تواند تا حدی تبدیل به نگرشهای مناسب و ارتقا دهنده سلامت شود و نگرش های سالم هم فقط در صورت وجود انگیزه کافی و شرایط و عوامل قادرکننده انجام رفتار و وجود زمان و فرصت کافی می تواند به درجاتی باعث شکل گیری رفتارهای  مناسب یک سبک زندگی سالم شود.

وی درادامه خاطرنشان کرد: باید دقت کنیم که الزاما رفتار های سالم، خود مراقبتی و یا سبک زندگی سالم منجر به سلامت نمی شود ،زیرا عوامل غیر سبک زندگی سالم مثلا عوامل ژنتیکی و یا عوامل محیطی ممکن است مانع ایجاد و یا تداوم سلامت شوند و حتی سلامت فرد را به خطر بیندازند. به عنوان مثال انجام فعالیت فیزیکی شدید در هوای باز در روزهایی که هوا آلوده است خود تهدید سلامت است نه ارتقا دهنده سلامت. یا مثلا علیرغم سبک زندگی سالم به علت آلودگی شدید هوا یا بیماریهای مادزادی فرد ممکن است از سلامت خوبی برخوردار نباشد.

دانشیار ارتقای سلامت دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی  عنوان کرد:رفتارهای ظاهرا غیر مرتبط با سلامت است که اتفاقا تاثیر بسیاری بر سلامت دارد که عمدتا غفلت می شود.  به عنوان مثال تفریح، مطالعه، تمرینهای ذهنی مثل یوگا و مدیتیشن، خوشرویی، برقراری ارتباطات اجتماعی مطلوب، دگر دوستی و محبت به دیگران به خصوص محبتهای نامشروط ، طبق شواهد علمی به بهبود سطح سلامت بسیار کمک می نمایند .

وی ضمن تشریع عوامل متعدد و فرایند اثر گذاری این عوامل در شکل گیری و یا تغییر رفتار ، به نقد و آسیب شناسی درک موجود از رفتارهای سالم در ایران و علت عدم موفقیت برنامه های تغییر رفتار پرداخت.

همچنین با توجه به گسترده بودن محتوای علمی در حوزه تغییر رفتار تصمیم گرفته شد، اصول و استراتژی های طراحی مداخلات تغییر رفتار موثر  در کارگاه تخصصی دیگری که متعاقبا برگزار خواهد شد، ارائه شود.