میراث ژنتیکی نئاندرتالها هنوز بر مغز انسان اثر میگذارد

پژوهش جدید دانشمندان نشان میدهد قطعهای از DNA بهارثرسیده از انسان نئاندرتال با تفاوت در اندازه بخشی از مغز انسان امروزی و کاهش جزئی خطر ابتلا به اسکیزوفرنی ارتباط دارد؛ یافتهای که نقش میراث ژنتیکی انسانهای باستانی در ویژگیهای زیستی انسان امروز را آشکارتر میکند.
به گزارش سیناپرس، دهها هزار سال از انقراض نئاندرتالها میگذرد، اما آثار ژنتیکی این خویشاوندان باستانی انسان همچنان در ژنوم انسان امروزی وجود دارد. اکنون پژوهشی جدید نشان داده است که یکی از قطعات کوچک DNA بهجامانده از نئاندرتالها ممکن است در شکلگیری ساختار مغز انسان نقش داشته باشد و با کاهش نسبی احتمال ابتلا به اسکیزوفرنی ارتباط پیدا کند.
این مطالعه که توسط هوگو زبرگ و اسوانته پابو، انسانشناسان مؤسسه انسانشناسی تکاملی ماکس پلانک، انجام شده و نتایج آن در نشریه علمی «مجموعه مقالات آکادمی ملی علوم آمریکا» (PNAS) منتشر شده است، یک گونه ژنتیکی بهارثرسیده از نئاندرتالها را شناسایی میکند که با حجم لوب پسسری مغز ارتباط دارد.
لوب پسسری در بخش پشتی مغز قرار گرفته و قشر بینایی را در خود جای داده است؛ بخشی که وظیفه پردازش اطلاعات دریافتی از چشمها را بر عهده دارد.
تفاوت ساختار مغز انسان امروزی و نئاندرتالها
مطالعات دیرینهشناسی نشان میدهد مغز نئاندرتالها از نظر حجم کلی با مغز انسان امروزی قابل مقایسه بوده و در برخی موارد حتی بزرگتر بوده است؛ اما تفاوت اصلی میان آنها در شکل جمجمه و نحوه توزیع بافت مغزی دیده میشود.جمجمه انسان امروزی معمولاً شکلی گردتر و کرویتر دارد، در حالی که جمجمه نئاندرتالها کشیدهتر بوده و از جلو به عقب امتداد بیشتری داشته است. بررسی قالب داخلی جمجمههای فسیلی نیز این احتمال را مطرح کرده است که نئاندرتالها در مقایسه با انسان امروزی، لوب پسسری بزرگتری به نسبت حجم مغز خود داشتهاند.
با این حال، فسیلها اطلاعات محدودی درباره بافت نرم مغز در اختیار دانشمندان قرار میدهند. به همین دلیل، پژوهشگران برای بررسی دقیقتر تفاوتهای تکاملی مغز، به سراغ ژنهایی رفتند که در شکلگیری و رشد این اندام نقش دارند.
ردپای ژنتیکی نئاندرتالها در مغز انسان
پژوهشگران ابتدا چهار موقعیت ژنتیکی مرتبط با حجم لوب پسسری را در ژنوم انسانهای امروزی شناسایی کردند. بررسی پراکندگی این گونههای ژنتیکی نشان داد سه مورد در جمعیتهای جنوب صحرای آفریقا نیز وجود دارند، اما چهارمین مورد تنها در جمعیتهای خارج از این منطقه مشاهده شده است.این تغییر ژنتیکی شامل حذف بسیار کوچکی به طول چهار حرف از توالی DNA در کروموزوم شماره ۱۴ است که در نزدیکی ژنی به نام DAAM1 قرار دارد. این ژن در رشد و تکامل مغز نقش دارد و پژوهشگران احتمال میدهند قطعه ژنتیکی بهارثرسیده بر نحوه فعالیت و بیان این ژن تأثیر بگذارد.
برای بررسی منشأ این تغییر، دانشمندان آن را با DNA باستانی پنج نئاندرتال و دو انسان دنیسووا، گروه دیگری از انسانهای باستانی منقرضشده، مقایسه کردند.
نتایج نشان داد هر پنج نئاندرتال حامل این حذف ژنتیکی بودهاند، اما این تغییر در هیچیک از دو نمونه دنیسووا مشاهده نشد.
با وجود این، صرف مشاهده این ویژگی در نئاندرتالها برای اثبات منشأ آن کافی نبود؛ زیرا احتمال داشت نئاندرتالها و انسانهای امروزی این تغییر را از یک نیای مشترک بسیار قدیمی به ارث برده باشند.
پژوهشگران برای بررسی این احتمال، بخشهای مجاور این تغییر ژنتیکی را نیز مطالعه کردند. در فرایندی به نام نوترکیبی ژنتیکی، قطعات DNA در طول نسلهای متوالی شکسته و دوباره ترکیب میشوند. بنابراین، اگر این تغییر از نیایی مشترک در صدها هزار سال پیش به ارث رسیده بود، انتظار میرفت بخشهای اطراف آن در طول زمان بسیار بیشتر دستخوش تغییر و تجزیه شده باشند.اما دانشمندان قطعهای نزدیک به ۶۰ هزار حرف DNA در اطراف این تغییر شناسایی کردند؛ طولی که با انتقال ژنتیکی از یک نیای بسیار دور سازگار نبود و شواهد قدرتمندی از ورود این قطعه به ژنوم انسان امروزی از طریق آمیزش با نئاندرتالها ارائه میکرد.
هوگو زبرگ در گفتوگو با ساینسالرت گفت: «بهویژه از این موضوع شگفتزده شدیم که گونه ژنتیکی دارای قویترین ارتباط با حجم این بخش از لوب پسسری، از نئاندرتالها به ارث رسیده است.»
ارتباط ژن نئاندرتالی با کاهش خطر اسکیزوفرنی
یکی از یافتههای جالب این پژوهش، ارتباط این تغییر ژنتیکی با تفاوت در حجم لوب پسسری مغز انسان امروزی است. افرادی که این گونه ژنتیکی را دارند، به ازای هر نسخه از آن، بهطور متوسط حدود ۰.۸۵ سانتیمتر مکعب حجم کمتری در لوب پسسری خود نشان میدهند.
این نتیجه در نگاه نخست با شواهد دیرینهشناسی درباره بزرگتر بودن نسبی لوب پسسری در نئاندرتالها تناقض دارد؛ اما پژوهشگران معتقدند اندازه یک بخش از مغز در انسان امروزی را نمیتوان مستقیماً به ساختار کلی مغز نئاندرتالها تعمیم داد.
زبرگ در توضیح این موضوع میگوید: «ساختار مغز تحت تأثیر ژنهای متعدد و عوامل دیگری از جمله اندازه چشمها و بدن قرار دارد. بنابراین، یک گونه ژنتیکی نئاندرتالی لزوماً بازتابدهنده ساختار کلی مغز نئاندرتالها نیست.»
پژوهشگران در ادامه، دادههای ژنتیکی موجود در کنسرسیوم ژنومیک روانپزشکی را بررسی کردند تا مشخص شود این تغییر ژنتیکی با اختلالات روانپزشکی نیز ارتباط دارد یا خیر.
نتایج نشان داد: افرادی که این گونه ژنتیکی را دارند، به ازای هر نسخه از آن، حدود پنج درصد کمتر با احتمال ابتلا به اسکیزوفرنی مواجه هستند. این میزان در افرادی که دو نسخه از این تغییر ژنتیکی را دارند، به حدود ۱۰ درصد میرسد.
با این حال، پژوهشگران هنوز مشخص نکردهاند که آیا کاهش احتمال ابتلا به اسکیزوفرنی مستقیماً به کوچکتر بودن لوب پسسری مربوط است یا این ارتباط از مسیرهای زیستی دیگری ناشی میشود.
زبرگ در این باره میگوید: «یکی از احتمالات این است که این گونه ژنتیکی از طریق ژن DAAM1 بر رشد مغز تأثیر بگذارد؛ اما اینکه کاهش خطر اسکیزوفرنی مستقیماً با کوچکتر بودن لوب پسسری ارتباط دارد یا خیر، هنوز برای ما مشخص نیست.»
اندازه مغز معیار هوش انسان نیست
یکی دیگر از نتایج این مطالعه آن بود که گونه ژنتیکی مورد بررسی، ارتباط معناداری با هوش عمومی نشان نداد و ارتباط آن با میزان تحصیلات نیز بسیار ناچیز یا فاقد اهمیت آماری بود.
پژوهشگران بر همین اساس تأکید میکنند که نباید اندازه یک ناحیه از مغز را معیاری مستقیم برای سنجش تواناییهای شناختی و هوش انسان در نظر گرفت.این یافتهها بار دیگر نشان میدهد میراث ژنتیکی انسانهای باستانی همچنان میتواند بر ویژگیهای زیستی انسان امروز تأثیر بگذارد؛ با این حال، نقش دقیق این تغییرات در عملکرد مغز و بروز اختلالات روانپزشکی به تحقیقات بیشتری نیاز دارد.نتایج این پژوهش در نشریه علمی PNAS منتشر شده است.





