گردشگری ایران زیر سایه موج‌های گرما؛ قم و خوزستان در صدر آسیب‌پذیری
پژوهشگران دانشگاه تهران در نخستین ارزیابی ملی از آسیب‌پذیری مقاصد گردشگری ایران در برابر موج‌های گرما به این نتیجه رسیدند که حدود یک‌پنجم ایران (۲۰.۹۵ درصد) در گروه آسیب‌پذیری زیاد و خیلی زیاد قرار دارد.
به گزارش سیناپرس، مطهره عباسی نوده و محمد فرهادی، دانشجویان دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران به همراه دکتر حمیده محمودی و دکتر محمد کریمی فیروزجائی، اعضای هیأت علمی دانشگاه تهران این مطالعه را بر پایه چارچوب آسیب‌پذیری IPCC انجام دادند.
آنها داده‌های اقلیمی، سنجش‌ازدور، منابع آب، پوشش گیاهی و زیرساخت‌های خدماتی تابستان‌های ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۴ را در سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) و با دقت یک کیلومتر تلفیق کردند و وضعیت ۶۱ هزار و ۹۴۵ مقصد گردشگری را از سه جنبه سنجیدند: میزان مواجهه با گرما، حساسیت و ظرفیت سازگاری.
بر اساس نتایج، حدود ۳۱ درصد از خاک کشور در معرض مواجهه زیاد و خیلی زیاد با گرما قرار دارد. بیشترین آسیب‌پذیری در مرکز، جنوب‌غرب و جنوب ایران دیده می‌شود و مناطق شمالی و شمال‌غربی وضعیت بهتری دارند. در مقایسه استان‌ها، قم با ۹۶ درصد، خوزستان با ۷۹ درصد، بوشهر با ۷۴ درصد و تهران با ۶۸ درصد از مساحت خود در دو گروه آسیب‌پذیری بالا، در صدر فهرست قرار گرفتند. در مقابل، در کردستان، اردبیل، خراسان شمالی و سیستان و بلوچستان این سهم به کمتر از ۴ درصد می‌رسد.
دکتر حمیده محمودی، عضو هیأت علمی گروه مدیریت گردشگری دانشگاه تهران، تفاوت چشمگیر میان انواع مقصدها را از مهم‌ترین یافته‌های پژوهش می‌داند. حدود ۷۷ درصد مراکز پذیرایی در دو گروه آسیب‌پذیری زیاد و خیلی زیاد قرار گرفته‌اند. این سهم برای مراکز تفریحی و خدماتی ۷۰.۵ درصد، برای مراکز اقامتی ۷۰ درصد و برای مقاصد مذهبی ۶۲.۵ درصد است. مقاصد تاریخی وضعیت میانه‌ای دارند (۴۹ درصد). مقاصد طبیعی با ۳۲ درصد کمترین آسیب‌پذیری را نشان دادند.
به گفته محمودی، دلیل اصلی آسیب‌پذیری تأسیسات خدماتی تمرکز آنها در شهرهای متراکم و گرم است. در مقابل، پوشش گیاهی و منابع آب از مقاصد طبیعی محافظت می‌کنند. بنابراین حفاظت از طبیعت، علاوه بر اهمیت زیست‌محیطی، یک راهبرد سازگاری با گرما هم به شمار می‌رود. تحلیل وزن عوامل نیز نشان داد که در میان عوامل اقلیمی، دمای بیشینه مهم‌ترین عامل مواجهه است. در میان عوامل سازگاری، دسترسی به مراکز درمانی بیشترین اهمیت را دارد و پس از آن پوشش گیاهی و نزدیکی به منابع آب قرار می‌گیرند.
پژوهشگران تأکید می‌کنند که هر نوع مقصد راهکار خاص خود را می‌خواهد. در بناهای تاریخی، تنظیم زمان بازدید و سایه‌اندازی سازگار با میراث پیشنهاد می‌شود. در مقاصد مذهبی، مدیریت جمعیت و ایجاد فضای سایه و دسترسی به آب اولویت دارد. در مقاصد پرخطر نیز سامانه‌های هشدار زودهنگام، آمادگی خدمات پزشکی و برنامه‌های مدیریت شرایط اضطراری ضروری است. به باور پژوهشگران، برنامه‌ریزی برای مقابله با گرما باید از سطح سیاست‌های کلی به سطح مدیریت هر مقصد برسد.
این پژوهش با عنوان Mapping heatwave vulnerability of tourism destinations under IPCC framework: a national GIS-based assessment for Iran در نشریه Results in Engineering با ضریب تأثیر ۹.۴ منتشر شده است.
