چرا کاهش وزن بعد از مدتی متوقف می‌شود؟
احتمالا شما هم با این مساله برخورد داشته اید که بعضی افراد در هفته‌های نخست رژیم غذایی چند کیلو وزن کم می‌کنند، اما بعد از مدتی با وجود ادامه رژیم، عقربه ترازو دیگر پایین نمی‌رود؟ این پدیده که به «فلات وزنی» معروف است، بسیار شایع بوده و لزوماً به معنای شکست رژیم یا بی‌ارادگی فرد نیست. بدن در برابر کاهش وزن خود را با شرایط جدید سازگار می‌کند.
به گزارش سیناپرس، به باور متخصصان، کاهش وزن همیشه به‌صورت خطی ادامه پیدا نمی‌کند. بسیاری از افراد پس از کاهش چند کیلوگرم، با دوره‌ای مواجه می‌شوند که وزنشان ثابت می‌ماند. این اتفاق معمولاً نتیجه سازگاری بدن با وزن جدید، کاهش نیاز به انرژی، تغییرات اشتها و کاهش تدریجی مصرف انرژی بوده و لزوماً نشانه شکست رژیم غذایی نیست.
از منظر علمی، یکی از ساده‌ترین دلایل توقف یا کند شدن کاهش وزن این است که بدن پس از کاهش وزن، کالری کمتری برای ادامه فعالیت‌های روزانه خود نیاز دارد. برای نمونه فردی که مثلاً ۱۰ کیلوگرم وزن کم کرده، برای راه رفتن، بالا رفتن از پله‌ها و حتی حفظ بدن در حالت استراحت، معمولاً نسبت به زمانی که وزن بیشتری داشته، انرژی کمتری مصرف می‌کند.
مؤسسه ملی دیابت و بیماری‌های گوارشی و کلیوی آمریکا ، در مدل علمی موسوم به «Body Weight Planner» نشان می‌دهد که رابطه میان دریافت کالری، مصرف انرژی و وزن بدن ثابت نیست و با کاهش وزن تغییر می‌کند. به همین دلیل، مقدار کالری‌ای که در ابتدای رژیم موجب کاهش وزن می‌شود، ممکن است پس از چند ماه برای ادامه همان روند کافی نباشد.
اما در کنار این مساله باید توجه داشت که تغییر فقط به کاهش وزن بدن محدود نمی‌شود. بدن ما هوشمند است و به طور طبیعی می‌تواند در پاسخ به کاهش دریافت انرژی، مصرف انرژی خود را نیز تا حدی کاهش دهد. این پدیده در پژوهش‌های متابولیک با عنوان «سازگاری متابولیک» شناخته می‌شود و در طول تاریخ به انسان کمک کرده است در شرایط دشوار قحطی و عدم دسترسی به مواد غذایی کافی، بقا پیدا کند.
مروری پژوهشی که توسط کوین هال و همکارانش در بخش فیزیولوژی یکپارچه مؤسسه ملی دیابت و بیماری‌های گوارشی و کلیوی آمریکا انجام شده، توضیح می‌دهد که کاهش وزن می‌تواند با تغییر در مصرف انرژی و سازوکارهای تنظیم اشتها همراه شود و در نهایت سرعت کاهش وزن را کاهش دهد. این سازگاری البته به این معنا نیست که متابولیسم و سیستم سوخت و ساز بدن شما از کار می‌افتد؛ بلکه بدن در شرایط دریافت انرژی کمتر، تا حدی انرژی کمتری مصرف می‌کند.
از سوی دیگر، مغز هم در برابر کاهش وزن واکنش نشان می‌دهد و همین موضوع، عامل مهم دیگر افزایش اشتها است. بدن کاهش وزن را صرفاً به عنوان یک نتیجه مطلوب تلقی نمی‌کند؛ سامانه‌های تنظیم انرژی می‌توانند در واکنش به کاهش ذخایر انرژی، احساس گرسنگی را افزایش دهند.
در یک مطالعه انسانی که پژوهشگران مؤسسه ملی دیابت و بیماری‌های گوارشی و کلیوی آمریکا و مؤسسه ملی سلامت آمریکا انجام دادند، مشخص شد که کاهش وزن می‌تواند با افزایش قابل توجه اشتها همراه باشد. پژوهشگران این افزایش اشتها را بخشی از یک سازوکار بازخوردی بدن برای مقابله با کاهش وزن دانستند. نتیجه مهم مطالعه فوق این بود که بدن فقط با کاهش مصرف انرژی در برابر کاهش وزن واکنش نشان نمی‌دهد؛ افزایش میل به خوردن نیز می‌تواند ادامه کاهش وزن را دشوارتر کند.
از طرف دیگر، رفتار غذایی نیز در طول زمان تغییر می‌کند و فرد ممکن است در هفته‌های نخست رژیم، مقدار غذا، میان‌وعده‌ها و نوشیدنی‌ها را با دقت زیادی کنترل کند، اما پس از چند ماه مقدار مصرف کمی افزایش یابد. این تغییرات گاهی آن‌قدر کوچک هستند که فرد متوجه آنها نمی‌شود، اما می‌توانند کسری انرژی ایجادشده در ابتدای رژیم را از بین ببرند.
از سوی دیگر نباید هر ثابت ماندن وزن روی ترازو را به عنوان توقف چربی‌سوزی دانست. وزن بدن روزانه تحت تأثیر آب، ذخایر گلیکوژن، میزان نمک مصرفی و محتویات دستگاه گوارش تغییر می‌کند. بنابراین ممکن است چربی بدن به‌تدریج کاهش پیدا کند، اما تغییرات آب بدن برای مدتی این کاهش را روی ترازو پنهان کند.
نکته مهم این است که کاهش وزن معمولاً یک روند خطی نیست. در ابتدای رژیم ممکن است وزن با سرعت بیشتری کاهش پیدا کند؛ بخشی از این کاهش اولیه نیز مربوط به کاهش آب و ذخایر گلیکوژن است. با گذشت زمان، سرعت کاهش وزن معمولاً کمتر می‌شود، زیرا بدن کوچک‌تر شده، نیاز انرژی آن کاهش یافته و سازوکارهای فیزیولوژیک تنظیم اشتها و انرژی فعال‌تر شده‌اند.
بنابراین اگر وزن فرد پس از چند ماه ثابت شد، نخستین برداشت نباید این باشد که رژیم دیگر اثر نمی‌کند . از منظر علمی پدیده فلات وزنی حاصل تعامل چند عامل است: کاهش نیاز انرژی بدن، سازگاری‌های متابولیک، تغییرات اشتها، تغییر سطح فعالیت و گاهی کاهش تدریجی پایبندی به برنامه غذایی.
در نهایت باید توجه داشت که توقف کاهش وزن بعد از مدتی، در بسیاری از موارد بخشی طبیعی از فرایند کاهش وزن است. بدن با وزن جدید به انرژی کمتری نیاز دارد و هم‌زمان سازوکارهای تنظیم گرسنگی و مصرف انرژی می‌توانند فعال شوند. بنابراین انتظار اینکه وزن با همان سرعت هفته‌های اول برای ماه‌ها کاهش پیدا کند، انتظار واقع‌بینانه‌ای نیست. مهم‌تر از یک عدد ثابت روی ترازو، بررسی روند وزن در طول زمان و ارزیابی دریافت انرژی، فعالیت بدنی و شرایط فردی است.
گزارش: فاطمه کردی
