اِل‌نینو قوی در راه است؛ پاییز ایران چه تغییری می‌کند؟

اِل‌نینوی ۲۰۲۶ در حال تقویت است و برخی مراکز اقلیمی احتمال وقوع یکی از شدیدترین رخدادهای ثبت‌شده را مطرح کرده‌اند؛ پدیده‌ای که می‌تواند دمای جهانی را در سال ۲۰۲۷ افزایش دهد و بر الگوی بارش ایران نیز اثر بگذارد، اما به معنای قطعی‌بودن پاییزی سیلابی یا بارش شدید در سراسر کشور نیست.

به گزارش سیناپرس، شایعه‌ای که این روزها در فضای رسانه‌ای و شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست می‌شود، دیگر صرفاً یک پیش‌بینی عامه‌پسند نیست؛ داده‌های مراکز معتبر اقلیمی نشان می‌دهد اِل‌نینوی ۲۰۲۶ در حال تقویت است و ممکن است به یکی از قوی‌ترین رخدادهای ثبت‌شده تبدیل شود.

سازمان NOAA (اداره اقیانوسی و جوی) احتمال وقوع یک اِل‌نینوی «بسیار قوی» در پاییز و زمستان ۲۰۲۶-۲۰۲۷ را بیش از ۹۰ درصد اعلام کرده و برخی مدل‌های علمی حتی احتمال رخدادی تاریخی را مطرح می‌کنند. اما آیا این یعنی ۲۰۲۷ حتماً گرم‌ترین سال تاریخ خواهد شد؟ آیا پاییز پیش‌رو در ایران طوفانی و سیلابی است؟ بررسی داده‌های ماهواره‌ای، مدل‌های اقلیمی و مطالعات دانشگاهی نشان می‌دهد پاسخ، هم «بله» و هم «نه» است؛ اِل‌نینو احتمال وقوع برخی رخدادها را تغییر می‌دهد و بارندگی در پائیز را زیاد خواهد کرد، اما آینده هوا را با قطعیت تعیین نمی‌کند. افزایش بارندگی به تنهایی موجب سیلاب نمی‌شود، اگر برای آن آمادگی باشد امکان هدایت سیلاب وجود دارد.

در حال حاضر فناوری‌های ماهواره‌ای از فضا و ایستگاه‌های راداری روی زمین با تحلیل متخصصان دانشگاهی با تشخیص پیش از وقوع حادثه می‌توانند جلوی خسارت شدید مالی و جانی در آینده را بگیرند.

اِل‌نینو دقیقاً چیست؟

پیش از بررسی شایعات، باید یک سوءبرداشت مهم را اصلاح کرد: اِل‌نینو یک «طوفان» نیست. اِل‌نینو یکی از فازهای سامانه بزرگ اِل‌نینو–نوسان جنوبی (ENSO) است؛ پدیده‌ای اقیانوسی–جوی که در آن آب‌های سطحی بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی، به شکل غیرعادی گرم می‌شوند و این گرمایش با تغییرات فشار، باد و جابه‌جایی توده‌های هوا در مقیاس سیاره‌ای همراه می‌شود.

در شرایط عادی، بادهای تجاری آب گرم سطحی را در امتداد استوا به سمت غرب اقیانوس آرام می‌رانند. هنگام اِل‌نینو، این الگو ضعیف یا دگرگون می‌شود و حجم بیشتری از آب گرم در بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام تجمع می‌کند. گرمای عظیم ذخیره‌شده در اقیانوس سپس بر جو اثر می‌گذارد و امواج و تغییرات گردش جوی می‌توانند تا هزاران کیلومتر دورتر، الگوهای بارش و دما را تغییر دهند. NOAA این پدیده را یکی از مهم‌ترین عوامل قابل پیش‌بینی در تغییرات اقلیمی بین‌سالانه می‌داند.

داده‌های رسمی مرکز پیش‌بینی اقلیم NOAA در گزارش ۱۳ اوت ۲۰۲۶ نشان می‌دهد اِل‌نینو به‌سرعت در حال تقویت است. دمای سطح آب در بخش شرقی اقیانوس آرام در برخی مناطق بیش از ۲ درجه سانتی‌گراد بالاتر از میانگین قرار گرفته و شاخص Niño-۳.۴ در ژوئیه به حدود ۱.۴ درجه بالاتر از نرمال رسیده است.

مهم‌تر از همه، NOAA احتمال وقوع یک اِل‌نینوی بسیار قوی در پاییز و زمستان نیمکره شمالی ۲۰۲۶-۲۰۲۷ را بیش از ۹۰ درصد اعلام کرده است. در همین گزارش، احتمال وقوع رخدادی در اکتبر تا دسامبر که از نظر شدت از رویدادهای تاریخی ثبت‌شده از سال ۱۹۵۰ فراتر برود، حدود ۶۹ درصد برآورد شده است.

مؤسسه تحقیقات بین‌المللی اقلیم و جامعه دانشگاه کلمبیا (IRI) نیز روند تقویت سریع اِل‌نینو را تأیید کرده و گزارش داده است که شاخص Niño-۳.۴ در اوایل ژوئیه به حدود ۲ درجه سانتی‌گراد رسیده است. بنابراین عبارت «اِل‌نینوی بسیار قوی در راه است» با داده‌های علمی سازگار است.

یکی از ویژگی‌های مهم اِل‌نینو این است که اثر گرمایشی آن بر میانگین دمای جهانی معمولاً با تأخیر ظاهر می‌شود. به زبان ساده، اقیانوس آرام ابتدا گرم می‌شود، سپس بخشی از این انرژی به جو منتقل می‌شود و بعد اثر آن در میانگین دمای سطح زمین در سراسر جهان نمایان می‌شود.

بررسی‌های Berkeley Earth نشان می‌دهد اثر گرمایشی اِل‌نینو معمولاً چند ماه پس از اوج اقیانوس آرام در دمای جهانی آشکارتر می‌شود. این مؤسسه در آخرین به‌روزرسانی خود، با توجه به تقویت اِل‌نینو، احتمال گرم‌ترین سال بودن ۲۰۲۶ را حدود ۶۹ درصد برآورد کرده و در عین حال تأکید کرده است که بخش مهمی از اثر گرمایشی اِل‌نینو می‌تواند به سال ۲۰۲۷ منتقل شود.

مطالعه‌ای در نشریه علمی Nature نیز در ژوئیه ۲۰۲۶ گزارش کرد که ترکیب اِل‌نینوی شدید با گرمایش ناشی از فعالیت انسانی می‌تواند باعث شود ۲۰۲۷ به گرم‌ترین سال ثبت‌شده تبدیل شود.

دانشگاه ریدینگ نیز با استناد به پیش‌بینی‌های جدید، احتمال رکوردشکنی دمای جهانی در ۲۰۲۷ را جدی دانسته است؛ پژوهشگران این دانشگاه توضیح داده‌اند که انتظار می‌رود اِل‌نینو در حوالی نوامبر و دسامبر ۲۰۲۶ به اوج برسد و اثر گرمایشی آن تا سال ۲۰۲۷ ادامه پیدا کند.

این تفاوت مهم است. علم اقلیم با احتمال و سناریو کار می‌کند، نه با پیشگویی قطعی. حتی برآوردهای مستقل نیز یکسان نیستند. برای مثال، تحلیل Carbon Brief بر اساس رابطه تاریخی ENSO و دمای جهانی، میانگین احتمالی حدود ۱.۷۱ درجه سانتی‌گراد بالاتر از سطح ۱۸۵۰-۱۹۰۰ را برای ۲۰۲۷ برآورد کرده است؛ اما دامنه عدم‌قطعیت آن بسیار قابل توجه است.

فناوری چگونه متوجه تولد اِل‌نینو می‌شود؟

یکی از مهم‌ترین جنبه‌های فناورانه ماجرا، این است که دانشمندان دیگر برای تشخیص اِل‌نینو صرفاً به دماسنج‌های زمینی وابسته نیستند.

امروز یک شبکه عظیم از فناوری‌های مشاهده زمین در حال کار است که اجزای آن داده ها را در لحظه جمع‌آوری و مخابره می‌کنند:

۱. ماهواره‌ها: دمای سطح دریا، باد، ابرها، بارش و بسیاری از متغیرهای جوی از فضا پایش می‌شوند.

۲. بویه‌های اقیانوسی: شبکه TAO در اقیانوس آرام مجموعه‌ای از بویه‌های مجهز به حسگرهای اقیانوسی و جوی است که دما، باد و سایر پارامترها را ثبت می‌کنند. این داده‌ها مستقیماً برای تحلیل ENSO و پیش‌بینی‌های فصلی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

۳. روبات‌ها و گلایدرهای زیرآبی: فناوری‌های جدید امکان اندازه‌گیری خودکار دما و شوری لایه‌های مختلف اقیانوس را فراهم کرده‌اند. NOAA به استفاده از گلایدرهای زیرآبی خودران و بویه‌های نسل جدید اشاره کرده است؛ ابزارهایی که می‌توانند هفته‌ها یا ماه‌ها در اقیانوس حرکت کنند و اطلاعات را جمع‌آوری کنند.

۴. ابررایانه‌ها و مدل‌های جفت‌شده اقیانوس–جو: داده‌های ماهواره‌ها و حسگرهای دریایی وارد مدل‌های عددی می‌شوند. این مدل‌ها رفتار همزمان اقیانوس و جو را شبیه‌سازی می‌کنند و صدها سناریو را برای ماه‌های آینده می‌سازند. NOAA و مراکزی مانند ECMWF و Copernicus از سامانه‌های چندمدلی و پیش‌بینی‌های احتمالاتی استفاده می‌کنند.

در سال‌های اخیر، هوش مصنوعی و یادگیری ماشین نیز وارد این حوزه شده‌اند. ECMWF در پروژه‌های جدید خود به‌طور مشخص در حال ارزیابی مدل‌های یادگیری ماشین برای پیش‌بینی زیر‌فصلی و سامانه زمین است. با این حال، هوش مصنوعی هنوز جایگزین کامل مدل‌های فیزیکی نشده و بیشتر به‌عنوان ابزار مکمل برای استخراج الگوهای پیچیده و افزایش مهارت پیش‌بینی در حال توسعه است.

سازمان جهانی هواشناسی (WMO) در ژوئن ۲۰۲۶ هشدار داده بود که اِل‌نینو می‌تواند الگوهای دما و بارش را در نقاط مختلف جهان تغییر داده و خطر برخی رخدادهای شدید آب‌وهوایی را افزایش دهد. این پدیده می‌تواند در یک منطقه احتمال بارندگی و سیلاب را افزایش دهد و همزمان در منطقه‌ای دیگر احتمال خشکسالی را بالا ببرد. به همین دلیل، نمی‌توان از «اِل‌نینو = بارندگی شدید در همه جهان» استفاده کرد.

مدل‌های Copernicus برای ماه‌های آینده نیز الگوهایی از بارش کمتر از میانگین در بخش‌هایی از جنوب آسیا، شمال آمریکای جنوبی و برخی مناطق دریایی آسیا و بارش بیشتر در بخش‌هایی از آمریکای جنوبی، شرق آفریقا و شرق آسیا نشان می‌دهند. برای اروپا نیز نشانه‌هایی از پاییز مرطوب‌تر در بخش‌هایی از جنوب و غرب دیده می‌شود، اما خود Copernicus تأکید می‌کند که عدم‌قطعیت در این منطقه بالاتر است.

اینجا داستان جذاب‌تر می‌شود. برخلاف تصور رایج که اِل‌نینو را فقط پدیده‌ای مربوط به آمریکای جنوبی می‌داند، پژوهش‌های دانشگاهی نشان داده‌اند که ENSO می‌تواند بر بارش ایران نیز اثر بگذارد. یک مطالعه منتشرشده در Journal of Hydrology: Regional Studies در سال ۲۰۲۶ که داده‌های بارش ایران از سال ۱۹۶۰ تا ۲۰۱۹ را بررسی کرده، نشان می‌دهد در دوره‌های اِل‌نینو، در بسیاری از حوضه‌های ایران ناهنجاری مثبت بارش مشاهده شده و اثر اِل‌نینو بر بارش سالانه ایران نسبتاً پایدارتر از اثر لانینا بوده است. مطالعات پیشین نیز همین ارتباط را از زوایای مختلف بررسی کرده‌اند. پژوهشی درباره بارش پاییزی ایران که در International Journal of Climatology منتشر شده، رابطه میان ENSO و بارش پاییزی ایران را نشان داده و اثر آن را در بخش‌هایی از شمال‌غرب، مرکز و دامنه‌های جنوبی البرز معنادارتر یافته است.

یک مطالعه دیگر درباره اثر ENSO بر دوره‌های خشک و مرطوب ایران نیز نشان داده است که در فاز گرم ENSO، احتمال و شدت دوره‌های مرطوب پاییزی در بخش‌هایی از کشور افزایش می‌یابد و احتمال خشکسالی پاییزی کاهش پیدا می‌کند؛ این اثر در مناطق جنوبی نیز برجسته گزارش شده است.

آیا این یعنی «سیلاب قطعی در ایران»؟ خیر! اما افزایش بارندگی بله. این دقیقاً همان جایی است که بسیاری از مطالب فضای مجازی از علم فاصله می‌گیرند. اِل‌نینو یک عامل زمینه‌ای است، نه یک سیستم پیش‌بینی سیلاب شهری، چون شرایط سطحی عامل اصلی ایجاد سیلاب است.

پژوهش انجام‌شده درباره حوضه رودخانه کن در ایران نشان داده است که اِل‌نینو می‌تواند با افزایش بارش، خطر خسارت سیلاب را بالا ببرد؛ اما خود پژوهشگران تأکید کرده‌اند که تغییرات میانگین بارش را نمی‌توان مستقیماً به رخدادهای حدی تعمیم داد. «اِل‌نینو می‌تواند احتمال دوره‌های مرطوب‌تر و در برخی شرایط خطر سیلاب را در بخش‌هایی از ایران افزایش دهد، اما از روی آن نمی‌توان وقوع سیلاب در پاییز ۱۴۰۵ را قطعی اعلام کرد.».

اِل‌نینو ممکن است مسیر و شدت جریان‌های جوی و سامانه‌های بارشی را تغییر دهد، اما پیش‌بینی اینکه مثلاً یک شهر مشخص در ایران در یک روز مشخص با بارش سیل‌آسا مواجه خواهد شد، در مقیاس ماه‌ها زودتر امکان‌پذیر نیست. حتی مطالعه‌ای که به‌طور اختصاصی الگوهای سینوپتیک–دینامیکی بارش پاییزی ایران در دوره‌های انتقال ENSO را بررسی کرده، نشان داده است که واکنش بارش ایران به فازها و انتقال‌های ENSO می‌تواند از منطقه‌ای به منطقه دیگر کاملاً متفاوت باشد.

پس «پاییز سیلابی» را باید یک سناریوی افزایش ریسک دانست، نه یک پیش‌بینی قطعی.

موضوع فقط اِل‌نینو نیست. این رخداد در شرایطی در حال شکل‌گیری است که سیاره از قبل تحت تأثیر گرمایش انسان‌زاد و افزایش دمای اقیانوس‌ها قرار دارد.

یک پژوهش منتشرشده در Nature Communications در سال ۲۰۲۶ نشان داده است که در جهان گرم‌تر، اثر ENSO بر تغییرپذیری دمای سطح آب دریا می‌تواند تقویت شود. به بیان دیگر، زمینه گرمایش جهانی می‌تواند باعث شود نوسانات طبیعی اقیانوس–جو پیامدهای بزرگ‌تری پیدا کنند. به همین دلیل، خطر اصلی فقط «یک اِل‌نینوی قوی» نیست؛ بلکه برهم‌کنش یک نوسان طبیعی قدرتمند با یک سیاره از قبل گرم‌شده است.

آنچه در حال وقوع است، صرفاً یک شایعه شبکه‌های اجتماعی نیست. اِل‌نینوی ۲۰۲۶ واقعاً در حال تقویت است و مراکز بزرگ پیش‌بینی اقلیم جهان نسبت به احتمال یک رخداد بسیار قوی هشدار داده‌اند.

اما از این واقعیت نمی‌توان مستقیماً نتیجه گرفت که «پاییز ایران حتماً سیلابی است» یا «۲۰۲۷ قطعاً گرم‌ترین سال تاریخ خواهد بود».

به نقل از دانشجو، اقیانوس آرام در حال آزاد کردن یک محرک اقلیمی قدرتمند است؛ گرمایش جهانی نیز زمینه را از قبل گرم‌تر کرده و مدل‌های اقلیمی احتمال رکوردشکنی دمای جهانی در ۲۰۲۷ را جدی می‌دانند. در ایران نیز شواهد تاریخی و مطالعات دانشگاهی نشان می‌دهند اِل‌نینو می‌تواند احتمال بارش بیشتر را در بسیاری از مناطق افزایش دهد؛ اما اینکه این بارش به سیلاب تبدیل شود، به وضعیت سامانه‌های جوی و شرایط محلی بستگی دارد.

وقتی یک اِل‌نینوی کم‌سابقه در حال شکل‌گیری است، پایش لحظه‌ای داده‌های ماهواره‌ای، مدل‌های عددی، رادارهای هواشناسی و سامانه‌های هشدار سریع اهمیت بسیار بیشتری پیدا می‌کند. و این دقیقاً جایی است که فناوری از یک ابزار پیش‌بینی، به ابزار کاهش خسارت و نجات جان انسان‌ها تبدیل می‌شود.