تلاش برای تعیین تکلیف اخلاقی نگهداری بقایای انسانی در مراکز علمی

بحث درباره مالکیت، نگهداری و استفاده از بقایای انسانی در دانشگاه‌ها، موزه‌ها و مراکز پژوهشی بار دیگر به یکی از موضوعات مهم اخلاق پژوهش تبدیل شده است. این موضوع پس از سال‌ها انتقاد از شیوه گردآوری و استفاده از بقایای انسانی، اکنون با درخواست‌های گسترده برای بازگرداندن این آثار و تدوین استانداردهای اخلاقی جدید همراه شده است.

به گزارش سیناپرس، بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد: در قرن نوزدهم، برخی کالبدشناسان از جمله پزشک اتریشی جوزف هیرتل، برای پیشبرد مطالعات علمی از اجسادی استفاده می‌کردند که گفته می‌شود از طریق نبش قبر و بدون رضایت صاحبان آن‌ها یا خانواده‌هایشان به دست آمده بود؛ رویکردی که امروز از منظر اخلاقی به‌شدت مورد انتقاد قرار می‌گیرد.

در ایالات متحده، کنگره در سال ۱۹۹۰ با تصویب قانون حفاظت و بازگرداندن قبور و بقایای بومیان آمریکا (NAGPRA)، مؤسسات علمی و فرهنگی را موظف کرد بقایای انسانی و آثار فرهنگی متعلق به جوامع بومی را به بازماندگان یا گروه‌های دارای وابستگی فرهنگی بازگردانند یا برای ادامه نگهداری آن‌ها رضایت لازم را کسب کنند. با این حال، روند اجرای این قانون طی سه دهه گذشته با کندی همراه بوده و همچنان پرونده‌های بحث‌برانگیزی در این زمینه وجود دارد.

یکی از مهم‌ترین این پرونده‌ها در سال ۲۰۲۱ رسانه‌ای شد؛ زمانی که مشخص شد دانشگاه پنسیلوانیا بقایای برخی قربانیان بمباران سال ۱۹۸۵ مقر گروه MOVE در فیلادلفیا را برای آموزش کالبدشناسی نگهداری کرده است. در آن عملیات پلیس، ۱۱ نفر از جمله چند کودک جان خود را از دست دادند. اگرچه بخشی از این بقایا پس از اعتراض‌ها به خانواده‌ها تحویل داده شد، اما بعدها بقایای دیگری نیز در اختیار این دانشگاه شناسایی شد.

در پی این رویداد، فاطمه جکسون، انسان‌شناس زیستی و استاد بازنشسته دانشگاه هاوارد، ابتکاری را برای تدوین دستورالعمل‌های اخلاقی مدیریت بقایای انسانی آغاز کرده است. این دستورالعمل‌ها با هدف کمک به دانشگاه‌ها و موزه‌ها برای تعیین تکلیف بقایایی تدوین می‌شود که بدون رضایت افراد یا خانواده‌های آنان به مجموعه‌های علمی راه یافته‌اند؛ از جمله بقایای مربوط به گورستان‌های آفریقایی‌تباران آمریکایی.

همزمان، دانشکده‌های پزشکی نیز طی سال‌های اخیر رویکرد خود را تغییر داده‌اند و آموزش کالبدشناسی را عمدتاً بر پایه اهدای داوطلبانه جسد پس از مرگ انجام می‌دهند. بسیاری از این مراکز همچنین با برگزاری آیین‌های یادبود، از افرادی که بدن خود را برای آموزش و پژوهش اهدا کرده‌اند، قدردانی می‌کنند.

کارشناسان معتقدند این تحولات نشان‌دهنده حرکت جامعه علمی به سوی رعایت بیشتر اصول اخلاق پژوهش، کسب رضایت آگاهانه و حفظ کرامت انسانی در آموزش و تحقیقات پزشکی است.