ضرورت گذار از آموزش مجازی به مدلهای دیجیتال و ترکیبی جهت جلوگیری از عقبماندگی دانشگاهها
مدیرکل دفتر برنامهریزی آموزش عالی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در جلسه ۹۸۰ شورای عالی برنامهریزی، بر ضرورت تغییر رویکرد در ساختارهای آموزشی کشور و حرکت به سمت مدلهای پیشرفته آموزشی تأکید کرد.
به گزارش سیناپرس، دکتر رضا نقی زاده با اشاره به ارائه پیشین در جلسه ۹۷۶، تبیین کرد: معاونت آموزشی وزارت علوم در حال پیگیری برنامهای در سه سطح «آموزش مجازی»، «آموزش دیجیتال» و «آموزش هوشمند» است.
وی با تفکیک این سطوح، آموزش مجازی را در جایگاه یک آموزش جایگزین و موقت توصیف کرد که علیرغم کارکرد آن در شرایط بحرانی، با چالشهای جدی در زمینه کیفیت کلاسها و آزمونها مواجه است. وی هشدار داد که عدم مهاجرت به سطوح بالاتر یعنی آموزش دیجیتال و هوشمند، میتواند منجر به عقبماندگی دانشگاههای کشور از دانشگاههای تراز اول جهان در بازه زمانی پنجساله شود.
مدیرکل دفتر برنامهریزی آموزش عالی وزارت علوم، در ادامه با تبیین جایگاه آموزش دیجیتال، آن را مرحلهای حیاتی دانست که ویژگی اصلی آن یادگیری ترکیبی است. دکتر نقیزاده خاطرنشان کرد: دانشگاههای برتری نظیر هاروارد به سمت این مدل حرکت کردهاند و زیرساخت اصلی آموزش دیجیتال را کلاسهای ترکیبی هوشمند دانست که میتواند بسیاری از چالشهای فعلی نظام آموزشی را مرتفع سازد.
دکتر نقیزاده در تحلیل مشکلات آموزش تماممجازی، به کاهش ارتباط عاطفی، کاهش مشارکت دانشجویان و افت مهارتهای نرم (Soft Skills) اشاره کرد و افزود: در این مدل، به دلیل نیاز به خودانضباطی بالا که معمولاً در دانشجویان وجود ندارد، با افت یادگیری مواجه هستیم.
همچنین وی از چالشهایی نظیر عدم دسترسی عادلانه به اینترنت، کاهش مشارکت اساتید و محدودیت منابع حمایتی دولت در دوران پس از کرونا یاد کرد.
مدیرکل دفتر برنامهریزی آموزش عالی در ادامه، مفهوم کلاس ترکیبی را بر اساس الگوهای جهانی تشریح کرد. وی تصریح کرد که در مدل کلاس ترکیبی، دانشجو هم میتواند به صورت حضوری و هم مجازی در کلاس شرکت کند، به گونهای که دانشجو و استاد میان هر دو گروه در تعامل مستمر باشند.
وی با اشاره به مطالعات صورتگرفته در مدرسه کسبوکار هاروارد (Harvard Business School) ، توضیح داد: در این مدل، دانشجوی مجازی تنها یک تصویر خاموش نیست، بلکه به طور کامل به محیط کلاس متصل است و تمام جزئیات از جمله صدای کلاس و تعاملات میان استاد و دانشجویان حضوری را به طور همزمان تجربه میکند.
دکتر نقیزاده با استناد به تجربیات اساتید برجسته دانشگاه هاروارد، تأکید کرد: در کلاسهای ترکیبی باکیفیت، حتی در حضور تعداد اندکی از دانشجویان حضوری، انرژی و ویژگیهای کلاسهای حضوری کاملاً حفظ میشود.
مدیرکل دفتر برنامهریزی آموزش عالی وزارت علوم، افزود: در این مدل، دانشجو امکان مشاهده فعالیتهای استاد (مانند حرکت در کلاس یا نوشتن روی تخته) و برقراری تماس چشمی را دارد و دانشجویان مجازی نیز با مشارکت فعال و برقراری تعامل واقعی، احساس حضور کامل در محیط کلاس را تجربه میکنند.
دکتر نقیزاده بر اساس مطالعات بینالمللی، سه ویژگی کلیدی برای کلاسهای ترکیبی برشمرد: شمولیت، امکان مشارکت دانشجو و سادگی در اجرا، به طوری که فرآیند الکترونیکی نباید مانع از جریان عادی تدریس استاد شود. وی همچنین با مقایسه کلاسهای ترکیبی هوشمند با مدلهای تماممجازی، بر برتری مدل ترکیبی در حوزههایی نظیر تعامل انسانی، عمق یادگیری، انگیزه دانشجو، مهارتهای اجتماعی و کیفیت آموزشی تأکید کرد.
مدیرکل دفتر برنامهریزی آموزش عالی وزارت علوم، با معرفی مفهوم زیست بوم آموزش ترکیبی هوشمند به عنوان یک طرح ملی جامع، خاطرنشان کرد: این مسئله فراتر از تجهیز صرف کلاسها بوده و هفت بعد اصلی از جمله نرمافزارهای آموزشی پشتیبان، دستیارهای هوشمند، آزمایشگاههای دیجیتال و بازنشر محتوا، توانمندسازی و برنامه ریزی آموزشی را در بر میگیرد.
وی با گزارش از اجرای طرح پایلوت این الگو در دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی که با دستور وزیر صورت گرفته است، مدلهای سه گانه پایه، پیشرفته و حرفهای را معرفی کرد.
دکتر نقیزاده با تشریح استانداردهای این سه سطح، بر اهمیت تجهیزات در هر مرحله تأکید نمود؛ از جمله استفاده از تختههای هوشمند و لپتاپ در سطح پایه، تا استفاده از میزهای کنترل هوشمند، میکروفون های پوششی (Ambient) برای انتقال صدای محیط و حرکت استاد، و طراحی استیج تدریس و چیدمان منعطف صندلیها در سطوح پیشرفته و حرفهای جهت ایجاد تعامل بیواسطه میان استاد، دانشجویان حضوری و مجازی.
مدیرکل دفتر برنامهریزی آموزش عالی در ادامه گزارش اقدامات اجرایی، با تبیین وضعیت کلاس پایلوت در دانشگاه شهید بهشتی، آن را الگویی موفق از تلفیق فناوریهای مدرن با چیدمان آموزشی دانست که امکان مدیریت یکپارچه نور، تصویر و صدا را برای استاد فراهم آورده است. وی با استناد به بازخورد دانشجویان، اشاره کرد که این فناوری با کاهش استرسهای ناشی از ترافیک و صرفهجویی در زمان، در صورت پایداری شبکه اینترنت، به انتخاب اول دانشجویان بدل شده است؛ با این حال وی تصریح کرد که این پایلوت تنها یکی از هفت مؤلفه راهبردی است و برای تحقق کامل زیستبوم آموزش ترکیبی، نیازمند تحول در زیرساختهای نرمافزاری هستیم.
دکتر نقیزاده با انتقاد از محدودیتهای فنی پلتفرمهای فعلی که به دلیل پردازش در سمت کاربر، منجر به افت کیفیت و مصرف پهنای باند بالا میشوند، خواستار توسعه پلتفرمهای داخلی مبتنی بر سیستمهای سرورمحور با مشارکت بخش خصوصی و حمایت وزارت ارتباطات شد.
وی در راستای تبیین چشمانداز توسعه هوش مصنوعی آموزشی، بر ضرورت عدم وابستگی به مدلهای خارجی نظیر ChatGPT یا Gemini و تأکید بر توسعه LM داخلی و سرمایهگذاری بر روی الگوریتمهای یادگیری ماشین (Machine Learning) تأکید کرد.
دکتر نقیزاده به تجربیات دانشگاههای تراز اول نظیر آکسفورد و کارنگی در استفاده از دستیارهای آموزشی هوشمند و قراردادهای ویژه با پلتفرمهایی همچون NotebookLMتشتره نمود. همچنین ایشان موضوع توجه به آزمایشگاه ها و کارگاه های آموزشی هوشمند و دیجیتال تاکید نموده و خاطرنشان کرد: این ابزارها میتوانند هزینههای آزمایشگاهی را تا ۶۰ درصد و نرخ ماندگاری دانشجو (Retention Rate) را تا ۸۰ درصد افزایش دهند.
وی با اشاره به تخصیص ۶۰۰ میلیارد تومانی بودجه سال جاری برای آزمایشگاههای آموزشی، هشدار داد: نباید این بودجه صرف تجهیزات سنتی و قدیمی شود، بلکه باید بخشی از آن به سمت آزمایشگاههای هوشمند و دیجیتال و دستیارهای آموزشی مبتنی بر ایجنتهای هوشمند هدایت گردد.
در حوزه تولید و بازنشر محتوا، دکتر نقیزاده با اشاره به الگوی کنسرسیومهای دانشگاهی در ایالات متحده، بر لزوم تشکیل کنسرسیومهای ملی در ایران برای تولید محتوای دیجیتال تأکید کرد و افزود: حتی بزرگترین دانشگاههای جهان نیز به تنهایی قادر به حل چالش تولید محتوا نیستند. وی در نهایت، با ارائه یک تحلیل اقتصادی-اجرایی، بر سودآوری و صرفهجویی ناشی از این طرح تأکید ورزید.
مدیرکل دفتر برنامهریزی آموزش عالی وزارت علوم، خاطرنشان کرد: مدیریت صحیح کلاسهای ترکیبی میتواند در بازه زمانی ۶ تا ۱۲ ماه، هزینههای ایجاد آن را برای دانشگاه جبران نماید.
وی پیشنهاد کرد که برای تحقق این هدف، باید اصلاحات ساختاری در برنامههای آموزشی انجام شود تا آموزش ترکیبی به جای یک حالت گذرا، به یک نظام آموزشی مستقل با مشوقهای ویژه نظیر جذب دانشجویان بینالمللی (مانند مدل پیشنهادی برای جذب دانشجویان کشورهای همسایه) تبدیل شود. وی با تأکید بر کاهش وابستگی به مکان جغرافیایی، گذار به سمت آموزش ترکیبی را ضرورتی برای گسترش ظرفیتها و ارتقای جایگاه علمی کشور دانست.
