«اَروسک جُلی»؛ نماد هویت و خاطره زنان روستایی
«اَروسک جُلی»، عروسک بومی روستای دُماب نجفآباد که سالها در حافظه زنان این منطقه بهعنوان همدم و سنگ صبور شناخته میشد، پس از دو دهه پژوهش میدانی و ثبت در فهرست میراث ملی، از فراموشی نجات یافت و اکنون به نمادی از هویت فرهنگی و روایتگر زندگی زنان روستایی تبدیل شده است.
« اَروسک جُلی » عروسک بومی و سنگ صبور زنان روستای دُماب نجفآباد، پس از ۲ دهه پژوهش میدانی و ثبت ملی از فراموشی نجات یافت و اکنون به نمادی از هویت فرهنگی، هنر زنان و ظرفیت توسعه صنایعدستی و گردشگری این منطقه تبدیل شده است.
گاهی میراث یک سرزمین نه در کاخها و بناهای باشکوهش که در تکهای پارچه، چند رشته نخ و دستان پینهبسته زنانی نهفته است و بیآنکه خودشان بدانند، حافظان فرهنگ و خاطره یک ملت بودهاند.
اگر در گوشه و کنار جهان درباره عروسکهای بومی تحقیق شود به آن می رسیم که این عروسکها تنها اسباببازی کودکان نیستند بلکه آنها حامل هویت، روایتگر سبک زندگی و حافظ آیینهای مردمانی می باشند که نسلها با آنها زیستهاند و از عروسک «لِه لِه » (Muñeca Lele) مکزیک که به نماد فرهنگی مردم اوتومی تبدیل شده و تحت حمایت نشان جغرافیایی قرار گرفته است تا عروسکهای تانجاوور هند و عروسکهای پارچهای سوغانلی ترکیه که علاوه بر ارزش فرهنگی به پشتوانهای برای اقتصاد و گردشگری محلی بدل شدهاند و نشان میدهند که گاهی سادهترین دستساختهها، عمیقترین روایتها را که در خود پنهان کردهاند حکایت میکنند.
ایران نیز سرزمینی غنی از عروسکهای بومی و آیینی است از «دوتوک» خراسان جنوبی و «دهتولوک» هرمزگان تا «قورچوق» ترکمنها، «بوکه باران» کردستان، «لال بهیگ» عشایر لر، «تکم» اردبیل ، « لیلی بازبازک » کهکیلویه و بویراحمد و «بیبی کگ» زرتشتیان، هر یک از این عروسکها، روایتگر بخشی از فرهنگ، باورها و زیست مردمان این سرزمین هستند.
اما « اَروسک جُلی » ( از نظر زبان شناسی عروسک را باید ” اَروسک” نوشت ) روستای دُماب نجفآباد، عروسکی برخاسته از تکهپارچههای ساده و خاطرات دور زنان روستا، جایگاهی فراتر از یک اسباببازی داشته است، عروسکی که همراه دختران به خانه بخت میرفت و در روزهای دلتنگی همدم آنان میشد و به تعبیر زنان سالخورده دُماب، «سنگ صبور»شان بود.
این عروسک که سالها در حافظه پیرزنان روستا زندگی میکرد با تلاشهای معصومه میرزایی و با ثبت در فهرست میراث ملی کشور از فراموشی رهایی یافته و بار دیگر قصه یک روستا را برای نسل امروز و فردا روایت میکند.
این پژوهشگر در گفت و گویی خبری به تلاشهای ۲۰ سالهاش برای احیای این عروسک اشاره کرد و گفت: حدود ۲۰ سال پیش و در جریان برگزاری نمایشگاهی از صنایعدستی بانوان دُماب متوجه شدیم که بسیاری از هنرهای سنتی این روستا از جمله رودوزیهای خاص آن به فراموشی سپرده شده است و همین موضوع جرقه آغاز پژوهش و احیای این میراث را زد.
وی افزود: با همکاری انجمن دوستداران دُماب، کار بازسازی کارگاههای قدیمی و شناسایی زنان سالخوردهای که هنوز شیوههای سنتی دوخت را به یاد داشتند آغاز شد و در جریان همین پژوهشها، وجود عروسکهای بومی دُماب آشکار شد.
میرزایی گفت: آن روز زنان سالمند روستا از عروسکی سخن میگفتند که در گذشته همراه همیشگی دختران و زنان بود و حتی پس از ازدواج نیز در جهاز عروس قرار میگرفت و در روزهای دلتنگی و سختی، سنگ صبور آنان به شمار میرفت.
وی با اشاره به جایگاه این عروسک در زندگی زنان دُماب گفت: آن سال ها و در روزگاری که دختران در سنین پایین راهی خانه بخت میشدند، مادران و مادربزرگهای روستا با تکههای پارچه، نخ و دستان هنرمند خود، عروسکی میدوختند و آن را در جهاز دخترانشان میگذاشتند.
وی افزود: این عروسک تنها یک اسباببازی نبود، بلکه همدم روزهای دلتنگی، رازدار اشکها و لبخندها و سنگ صبور عروسهای جوان به شمار میرفت و هر زمان که زنان جوان از دوری خانواده یا سختیهای زندگی دلگیر میشدند، این یادگار دستساز، آنان را به یاد مهر مادر و خانه پدری میانداخت.
میرزایی خاطرنشان کرد: عروسک بومی دُماب روایتگر عشق، صبوری و پیوند نسلهاست، یادگاری که از دستان زنان هنرمند دیروز به امروز رسیده و اکنون با احیای دوباره آن، قصه زنان این سرزمین برای نسلهای آینده بازگو خواهد شد.
وی ادامه داد: بر اساس روایتهای شفاهی و نمونههای باقیمانده، « اَروسک جُلی» احیا شد، عروسکی که نام آن از «جُل» به معنای تکهپارچهها و دورریزهای پارچهای در گویش محلی گرفته شده و زنان روستا آن را با استفاده از مواد طبیعی و بومی میساختند.
این پژوهشگر با اشاره به ویژگیهای منحصربهفرد این عروسک بومی افزود: چهره این عروسک برگرفته از نقشهای سنتی «چشمچشمی» یا خورشیدخانم و متعلق به دوره قاجار است و نوع دوخت صورت، لباس و رودوزیهای آن، عروسک دُماب را از نمونههای دیگر متمایز میکند.
وی اظهار کرد: ثبت ملی این عروسک چند سال به طول انجامید و تغییرات مدیریتی و اداری، روند ثبت را با کندی مواجه کرد اما سرانجام این میراث ناملموس به شماره ۳۲۹۱ به ثبت رسید.
میرزایی گفت: بانوان روستا از احیای این عروسک استقبال و بسیاری از آنان برای یادگیری و تولید آن اعلام آمادگی کردند تا زمینهای برای ایجاد اشتغال و رونق صنایعدستی در دُماب فراهم شود.
وی از خرید خانهای تاریخی در قلعه قدیمی دُماب برای راهاندازی خانه صنایعدستی و عروسک خبر داد و افزود: به دلیل هزینههای بالای مرمت، هنوز امکان بهرهبرداری از این مجموعه فراهم نشده اما امیدواریم با حمایت مسوولان، این خانه به مرکزی برای معرفی میراث فرهنگی دُماب تبدیل شود.
این پژوهشگر همچنین از برنامهریزی برای ثبت دیگر میراث ناملموس روستا از جمله غذاها و شیرینیهای سنتی خبر داد و گفت: پس از تکمیل این مراحل، احیای عروسکهای بومی دیگر مناطق از جمله علویجه نیز در دستور کار قرار خواهد گرفت.
وی با تاکید بر اهمیت عروسکهای بومی در حفظ هویت فرهنگی کودکان افزود: بسیاری از اسباببازیهای امروزی فاقد هویت فرهنگی هستند در حالی که عروسکهای دستساز مادربزرگها حامل خاطره، فرهنگ و شیوه زندگی نسلهای گذشتهاند و میتوانند کودکان امروز را با ریشههای فرهنگیشان پیوند دهند.
میرزایی خاطرنشان کرد: عروسک جُلی طی سالهای اخیر موفق به کسب جوایز ملی و استانی شده و ظرفیت معرفی فرهنگ و هنر روستای دُماب را در سطح کشور و حتی عرصههای بینالمللی دارد.
وی افزود: اگر عروسک جُلی زبان داشت، روایتگر رنجها، سختیها و تلاش زنانی بود که با عشق و صبوری، چراغ خانههای خود را روشن نگه داشتند.
عروسکی که قصههای یک روستا را زنده نگه داشت
کارشناس میراث ناملموس اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان اصفهان نیز در گفت وگویی خبری افزود: عروسکهای بومی روایتگر فرهنگ، تاریخ، آیینها و خاطرات مردمان هر منطقه به شمار میروند و احیای آنها، احیای بخشی از میراث ناملموس کشور است.
حجتالله ذکاوتمند با تاکید براینکه عروسک در فرهنگ ایرانی سابقهای دیرینه دارد تصریح کرد: پیشینه آن به دوران پیش از اسلام بازمیگردد و در طول تاریخ در مناطق مختلف کشور متناسب با شرایط زندگی، امکانات، باورها و فرهنگ مردم با شکلها و کارکردهای متفاوت ساخته شده است.
وی افزود: عروسکسازی یکی از هنرهای سنتی و صنایع دستی ایران به شمار میرود که بیشتر توسط زنان انجام میشده و مواد اولیه آن بسته به شرایط مناطق مختلف از سنگ، چوب، پارچه، کاغذ و دیگر مواد در دسترس تامین میشده است.
ذکاوتمند گفت: شکل ظاهری، نوع پوشش، رنگ لباس و شیوه ساخت هر عروسک برگرفته از فرهنگ و آداب و رسوم همان منطقه است و به همین دلیل عروسکها روایتگر تاریخ، فرهنگ و سبک زندگی مردمان یک شهر، روستا یا منطقه هستند.
وی با اشاره به ثبت ملی عروسک «اَروسک جُلی» دُماب اظهار کرد: این اثر در تاریخ ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۴ با شماره ۳۲۹۱ در فهرست آثار ملی کشور ثبت شد.
ذکاوتمند افزود: پژوهش و مستندسازی این عروسک توسط معصومه میرزایی که پیشتر دهیار روستای دُماب بود انجام شد و سالها به مطالعه و ثبت آیینها و آداب و رسوم این منطقه پرداخت و با مراجعه به زنان سالمند روستا، شیوه ساخت و روایتهای مرتبط با این عروسک را احیا کرد.
وی ادامه داد: عروسکها فرهنگ، تاریخ و رسوم یک منطقه را نسل به نسل منتقل میکنند و حتی نوع بازی با آنها نیز بخشی از میراث ناملموس به شمار میرود.
کارشناس میراث ناملموس اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان اصفهان گفت: با احیای عروسکهای بومی، قصهها، اشعار، خاطرات و روایتهایی که مادران و مادربزرگها سینه به سینه به فرزندان خود منتقل میکردند، دوباره زنده میشود.
وی افزود: در گذشته زنان سالخوردهای بودند که مهارت آنها تنها ساخت عروسک بود و بیشتر این عروسکها برای دختران ساخته میشد تا از همان کودکی، مهارتهایی مانند مراقبت از کودک و مسوولیتپذیری را به صورت غیرمستقیم بیاموزند.
ذکاوتمند اظهار کرد: با توجه به پایین بودن سن ازدواج در گذشته، برخی از این عروسکها همراه دختران به خانه بخت فرستاده میشد و علاوه بر جنبه سرگرمی، نمادی از همدمی و همصحبتی به شمار میرفت و دختران با آنها درد دل میکردند.
وی عروسکها را سفیران فرهنگی نسلها دانست و گفت: این آثار، آداب و رسوم نسلهای گذشته را به نسلهای آینده منتقل میکنند و ساخت عروسک، عروسکگردانی و قصهگویی مرتبط با آنها نیز بخشی از میراث ناملموس کشور محسوب میشود.
کارشناس میراث ناملموس اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان اصفهان افزود: امروزه عروسکهای بومی علاوه بر جنبه فرهنگی، دارای ظرفیت اقتصادی نیز هستند و در بسیاری از مناطق کشور به عنوان سوغات فرهنگی عرضه میشوند و زمینه اشتغال و درآمدزایی را فراهم کردهاند.
وی تصریح کرد: بسیاری از برنامههای نمایشی و قصهگویی کودکان نیز از طریق عروسکگردانی انجام میشود و همین موضوع سبب انتقال آیینها، روایتها و فرهنگ بومی به نسلهای جدید شده است.
ذکاوتمند خاطرنشان کرد: تاکنون ۲ عروسک از استان اصفهان در فهرست آثار ملی کشور ثبت شدهاند که شامل «اَروسک نوعروسان» بادرود نطنز با شماره ثبت ۱۸۵۳ و تاریخ چهارم تیر ۱۳۹۸ و «اَروسک جُلی» دُماب نجفآباد با شماره ثبت ۳۲۹۱ و تاریخ ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۴ است.
وی تاکید کرد: احیای عروسکهای بومی تنها احیای یک شیء نیست، بلکه بازآفرینی خاطره جمعی، فرهنگ، قصهها و شیوه زندگی مردمانی است که نسلها با این آثار زندگی کردهاند و از طریق آنها بخشی از هویت خود را به آیندگان سپردهاند.
به نقل از ایرنا، روستای دُماب، یکی از دهکدههای باستانی ایران درمیان رشته کوههای زاگرس میانی و بین شهرستانهای نجف آباد، گلپایگان، خوانسار و فریدن و در بخش مهردشت از توابع منطقه مهردشت شهرستان نجفآباد در استان اصفهان قراردارد.
قلعه سنگ، قلعه ساسانی، قلعه دروش بگ و قلعه نو از مهمترین بناهای باستانی این روستاست.
