چگونه فعالیت انسان دو سونامی مرگبار در یک دریاچه ایتالیا را رقم زد؟
پژوهشگران هشدار می‌دهند؛ جنگل‌زدایی و انباشت رسوبات می‌تواند خطر سونامی‌های ویرانگر در دریاچه‌ها را افزایش دهد.
به گزارش سیناپرس، سونامی فقط در اقیانوس‌ها رخ نمی‌دهد؛ دریاچه‌ها نیز در شرایطی خاص می‌توانند شاهد امواجی ویرانگر باشند. مطالعه‌ای جدید نشان می‌دهد ترکیب فعالیت‌های انسانی و زمین‌لرزه‌ها در قرون وسطی، دو سونامی بزرگ را در دریاچه ایزه‌ئو در شمال ایتالیا رقم زده است؛ حوادثی که به گفته پژوهشگران، تکرار آن‌ها در شرایط امروزی نیز دور از انتظار نیست.
پژوهشگران در مطالعه‌ای که در مجله علمی Nature Communications منتشر شده، با بررسی مغزه‌های رسوبی، داده‌های لرزه‌نگاری، شواهد باستان‌شناختی، یک دست‌نوشته قرون وسطایی و اطلاعات مربوط به وضعیت کنونی دریاچه، چگونگی وقوع این دو رویداد تاریخی را بازسازی کردند.
جنگل‌زدایی چگونه زمینه وقوع سونامی را فراهم کرد؟
دریاچه ایزه‌ئو در شمال ایتالیا و در پایین‌دست رشته‌کوه آلپ قرار دارد. رودخانه اوگلیو که از این منطقه عبور می‌کند، به‌طور مداوم رسوبات ناشی از فرسایش زمین را به دریاچه منتقل می‌کند. فعالیت‌های زمین‌ساختی منطقه نیز آن را در معرض زمین‌لرزه قرار داده است.
به گفته پژوهشگران، پیش از قرون وسطی، جنگل‌های اطراف دلتای رودخانه با کمک ریشه درختان و شبکه‌های قارچی، خاک را تثبیت می‌کردند و مانع انتقال سریع حجم زیادی از رسوبات به دریاچه می‌شدند. در این دوره، شیب بستر زیرآبی دلتا نیز ملایم‌تر بود.
اما پس از فروپاشی امپراتوری روم، گسترش فعالیت‌های انسانی، از جمله قطع درختان برای ایجاد مراتع و بهره‌برداری معدنی، شرایط را تغییر داد. جمعیت افزایش یافت و به‌طور متوسط، حجم رسوبی که سالانه وارد دریاچه می‌شد، به حدود سه برابر رسید.
انباشت تدریجی رسوبات، بخش‌هایی از شیب زیرآبی دلتا را ناپایدار کرد و توده‌های بزرگی از رسوبات را در وضعیتی قرار داد که در اثر لرزش زمین می‌توانستند ناگهان فروبریزند.
دو زمین‌لرزه و دو سونامی ویرانگر
نخستین حادثه در سال ۱۱۱۷ میلادی و هم‌زمان با زمین‌لرزه ویرانگر ورونا رخ داد. بر اساس مدل‌سازی پژوهشگران، لرزش زمین موجب فروریختن بخشی از دلتای زیرآبی شد. جابه‌جایی ناگهانی حجم زیادی از آب، امواجی عظیم ایجاد کرد که می‌توانستند در بخش شمالی دریاچه از ارتفاع ۵۰ متر فراتر بروند و در کمتر از یک دقیقه به سواحل برسند. طبق این برآوردها، آب در برخی مناطق تا ۲٫۷ کیلومتر به داخل خشکی پیشروی کرده است.
شواهد تاریخی نیز ابعاد این فاجعه را تأیید می‌کنند. دست‌نوشته‌ای متعلق به قرن دوازدهم میلادی که اکنون در کتابخانه واتیکان نگهداری می‌شود، از طغیان دریاچه، تلفات گسترده در روستاهای اطراف و تخریب قلعه‌ها و استحکامات منطقه خبر می‌دهد.
حدود یک قرن بعد، زمین‌لرزه سال ۱۲۲۲ میلادی در منطقه برشا بار دیگر موجب فروریختن بخش دیگری از دلتای ناپایدار و وقوع سونامی شد. بر اساس مدل‌سازی این مطالعه، ارتفاع امواج در این رویداد به حدود ۱۳ متر رسید و آب در برخی نقاط تا یک کیلومتر در خشکی پیشروی کرد.
جزیره مونته‌ایزولا در مرکز دریاچه، با تقسیم مسیر امواج و کاهش بخشی از شدت آن‌ها، نقش مانعی طبیعی را ایفا کرد. بااین‌حال، شهرهایی مانند ایزه‌ئو همچنان تحت تأثیر قرار گرفتند. ارتفاع امواج در این شهر در رویداد سال ۱۱۱۷ حدود ۵٫۵ متر و در حادثه سال ۱۲۲۲ حدود دو متر برآورد شده است؛ امواجی که حدود هفت دقیقه پس از رانش زیرآبی به این مناطق رسیدند.
چرا خطر تکرار این حوادث همچنان وجود دارد؟
پژوهشگران هشدار می‌دهند که خطر چنین حوادثی با پایان قرون وسطی از بین نرفته است. امروزه سواحل دریاچه ایزه‌ئو از مناطق متراکم و توسعه‌یافته در میان دریاچه‌های آلپ ایتالیا به شمار می‌روند و طی بیش از هشت قرن پس از آخرین حادثه، رسوبات بیشتری در این منطقه انباشته شده است.
به گفته محققان، وقوع رانشی زیرآبی با ابعادی مشابه حوادث تاریخی می‌تواند در شرایط کنونی خسارات سنگینی به مناطق مسکونی و زیرساخت‌های ساحلی وارد کند.
این نگرانی تنها به ایتالیا محدود نیست. پژوهشگران با اشاره به افزایش فرسایش ناشی از فعالیت‌های انسانی در مقیاس جهانی، هشدار می‌دهند که انتقال و انباشت فزاینده رسوبات در دلتاهای دریاچه‌ای می‌تواند زمینه‌ساز ناپایداری‌های مشابه در نقاط دیگر جهان شود.
یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهد که تغییر کاربری زمین و جنگل‌زدایی، حتی اگر مستقیماً موجب وقوع زمین‌لرزه نشوند، می‌توانند با تغییر شرایط بستر دریاچه‌ها، پیامدهای زمین‌لرزه را تشدید کنند. از این رو، شناخت وضعیت رسوبات زیرآبی و ارزیابی خطر رانش در دلتاهای دریاچه‌ای می‌تواند در کاهش خطر بلایای طبیعی و حفاظت از مناطق ساحلی اهمیت داشته باشد.
نتایج این پژوهش در مجله علمی Nature Communications منتشر شده است.
