هوش مصنوعی و پهپادها در خدمت میراث باستانی؛
لیانگژو دوباره جان گرفت

امروزه فناوری‌های نوین دیجیتال به‌عنوان ابزاری قدرتمند در خدمت حفاظت و باززنده‌سازی محوطه‌های تاریخی قرار گرفته‌اند و امکان تجربه زنده تمدن‌های کهن را برای نسل حاضر فراهم می‌سازند. سایت باستانی لیانگژو در چین نمونه‌ای برجسته از این رویکرد است که در آن فناوری نه تنها از بقایای شکننده آثار تاریخی محافظت می‌کند بلکه تاریخ پنج‌هزارساله را با جذابیتی نوین به نمایش می‌گذارد.

به گزارش سیناپرس، روز گذشته در محوطه لیانگژو (Liangzhu) واقع در استان ژجیانگ (Zhejiang) شرق چین که از سال ۲۰۱۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو (UNESCO) ثبت شده است، تلفیق هوشمندانه فناوری دیجیتال با یافته‌های باستان‌شناسی، تصویری زنده از شرایط واقعی و اولیه آثار تاریخی را بازآفرینی کرد. با فرارسیدن شب، پنج هزار پهپاد به آسمان برخاسته و با نورهای دقیق خود تیرهای چوبی و ستون‌های کاخ‌های سلطنتی تخریب شده را ترسیم می‌نمایند تا ساختارهای عظیم پنج‌هزارساله به‌تدریج در فضای بالای سر بازدیدکنندگان شکل گیرد. این نمایش بصری که بر پایه شواهد علمی به دست آمده توسط باستان شناسان استوار است، به مخاطبان اجازه می‌دهد زندگی و کار مردم لیانگژو را در ذهن خود مجسم کنند.

سون هایبو (Sun Haibo)، مدیر اداره آثار فرهنگی و میراث کمیته مدیریت منطقه اداری سایت باستان‌شناسی لیانگژو هانگژو (Hangzhou)، تأکید می‌کند که فناوری دیجیتال یافته‌های پژوهشی را به تجربه‌ای بصری خیره‌کننده تبدیل می‌سازد و وانگ نینگ‌یوان (Wang Ningyuan)، کارشناس مؤسسه استانی آثار فرهنگی و باستان‌شناسی ژجیانگ، یادآور می‌شود که ستون‌های ترسیم‌شده دقیقاً در موقعیت تاریخی خود قرار دارند تا تصور سازه‌های اصلی در این محوطه امکان‌پذیر گردد.

از منظر باستان شناسی، حفاظت از ویرانه‌های خاکی در اقلیم مرطوب همواره چالشی جدی بوده است، زیرا رشد سریع خزه و کپک همراه با تأثیر قدم‌های بازدیدکنندگان، تهدید دائمی برای این میراث شکننده محسوب می‌شود. وسعت منطقه حفاظت‌شده که شامل ۳۱۶ محوطه پراکنده در مساحتی بالغ بر ۱۶۲ کیلومتر مربع است و بیش از ۹۰ درصد آن به‌صورت باز باقی مانده، گشت‌زنی سنتی را ناکافی ساخته است.

در پاسخ به این چالش، شبکه‌ای یکپارچه و هوشمند متشکل از بیش از یک هزار دوربین نظارتی و صدها حسگر زمینی که رطوبت خاک را به‌طور مداوم رصد می‌کنند، بر این پهنه باستانی نظارت دارد. این سامانه هنگام تشخیص هرگونه ناهنجاری، هشدار خودکار صادر می‌کند و زمان واکنش را از چند روز به نیم ساعت کاهش داده است. افزون بر این، پژوهشگران یک سیستم دوگانه دیجیتال (مدل مجازی دقیق از سایت فیزیکی) را بر بستر پلتفرم مدیریت هوشمند ایجاد کرده‌اند که قادر است شرایط جوی شدید نظیر توفان‌های استوایی و بارش‌های سنگین را شبیه‌سازی کند تا نقاط آسیب‌پذیر شناسایی و برنامه‌های حفاظتی متناسب تدوین گردد.

باید توجه داشت که باززنده‌سازی محوطه‌های تاریخی تنها به حفاظت محدود نمی‌شود بلکه مستلزم ایجاد پیوند عاطفی و معرفتی میان مخاطب و گذشته است. در موزه لیانگژو، عینک‌های واقعیت افزوده فناوری افزودن عناصر مجازی به محیط واقعی، به بازدیدکنندگان امکان می‌دهند اشیا باستانی را به‌صورت مجازی از ویترین خارج کرده و با چرخاندن دیجیتال آن، حکاکی‌های پیچیده را از زوایای گوناگون بدون هیچ تماسی با اثر اصلی مشاهده نمایند. علاوه بر این عینک‌های مجهز به هوش مصنوعی نیز با شناسایی اشیای موجود در میدان دید کاربر، توضیحات دقیقی ارائه کرده و امکان طرح پرسش‌های پیگیری را فراهم می‌سازند.

دوریان فولر (Dorian Fuller)، عضو فرهنگستان بریتانیا و استاد مؤسسه باستان‌شناسی دانشگاه کالج لندن (University College London)، پس از تجربه این فناوری اظهار داشت که چنین ابزارهایی به‌ویژه برای نسل جوان و تازه‌واردان به حوزه باستان‌شناسی جذابیت ویژه‌ای دارند و پیشرفت محسوسی نسبت به روش‌های پیشین نمایش آثار به شمار می‌روند. پشتوانه این راهنمای هوشمند، پایگاه دانشی ساختاریافته است که بر اساس سوابق و گزارش‌های باستان‌شناسی دقیق تدوین شده و هر جمله تولیدشده توسط هوش مصنوعی قابل ردیابی به منابع معتبر است.

لئو شیائوهونگ (Luo Xiaohong)، پژوهشگر موزه، خاطرنشان می‌سازد که آثار فیزیکی ممکن است با گذر زمان فرسوده شوند اما داده‌های دیجیتال قابلیت حفظ ابدی دارند و طرح دیجیتالی‌سازی آثار که از سال ۲۰۱۴ آغاز شده، اکنون بیش از دویست قطعه ارزشمند را به زندگی دائمی دیجیتال می‌رساند.

به این ترتیب به نظر می رسد واقعیت مجازی و فناوری ایجاد محیط کاملاً شبیه‌سازی‌شده، بُعد دیگری از باززنده‌سازی را عرضه می‌کند. تجربه واقعیت مجازی که در سال ۲۰۲۵ در محوطه لیانگژو راه‌اندازی شد، بازدیدکنندگان را به شهری بازسازی‌شده دیجیتال منتقل می‌سازد تا آنان شاهد کشت برنج توسط کشاورزان، حکاکی سنگ یشم توسط صنعت‌گران و تلاش مرددم باستان برای مدیریت سیلاب‌ها باشند. این رویکرد یکپارچه که حفاظت هوشمند را با روایت زنده تاریخ پیوند می‌دهد، مورد توجه مقامات بین‌المللی نیز قرار گرفته است. هینا ولید (Heena Waleed)، وزیر هنر، فرهنگ و میراث مالدیو (Maldives)، در چهارمین مجمع لیانگژو در هانگژو تأکید کرد که بهره‌گیری از ابزارهای دیجیتال برای حفظ حافظه تمدن، تضمینی اساسی جهت انتقال میراث فرهنگی به نسل‌های آینده محسوب می‌شود. کاربرد فناوری باید همواره به ویژگی‌ها و ارزش‌های ذاتی آثار وابسته بماند تا حفظ و انتقال صحیح آن‌ها در عصر پیشرفت سریع فناوری تضمین گردد.

بدین ترتیب، تجربه لیانگژو نشان می‌دهد که فناوری دیجیتال هنگامی که با دقت علمی و احترام به اصالت تاریخی به‌کار گرفته شود، می‌تواند محوطه‌های باستانی را از خطر فرسایش نجات دهد و هم‌زمان پلی زنده میان گذشته و حال برقرار سازد تا عموم مردم با درک عمیق‌تری از تمدن‌های کهن، مسئولیت حفاظت از میراث مشترک بشری را احساس کنند.

مترجم: احسان محمدحسینی