چالشهای گلخانهداری در ایران؛ از کمبود آب تا گرانی تجهیزات
یک مطالعه جدید با بررسی وضعیت کشتهای گلخانهای در استان البرز نشان میدهد کمبود نقدینگی، گرانی تجهیزات، نوسانات ارزی و محدودیت منابع آب مهمترین موانع توسعه این بخش هستند؛ پژوهشگران در مقابل، نوسازی گلخانهها، استفاده از روشهایی مانند هیدروپونیک، بهکارگیری اینترنت اشیاء، آموزش نیروی متخصص و اصلاح نظام بازاریابی را از راهکارهای کلیدی برای افزایش بهرهوری و پایداری این صنعت میدانند.
به گزارش سیناپرس، محققان در پژوهشی جدید به بررسی راهبردهای توسعه کشتهای گلخانهای در استان البرز پرداختهاند تا چالشها و فرصتهای موجود در این بخش کلیدی را شناسایی کرده و مسیر را برای بهبود امنیت غذایی و بهرهوری منابع هموار کنند.
روند افزایش جمعیت جهان که پیشبینی میشود تا سال ۲۰۵۰ میلادی به حداقل ۱۰ میلیارد نفر برسد، نیاز به غذا را به شدت افزایش داده است. این موضوع سبب شده تا کشورهای مختلف با چالشهای بزرگی در دستیابی به امنیت غذایی مواجه شوند. امنیت غذایی به معنای دسترسی همه مردم در تمام اوقات به غذای کافی، سالم و مغذی است. بررسیهای جهانی نشان میدهند که روند گرسنگی و ناامنی غذایی هنوز در مسیر درستی برای محو شدن تا سال ۲۰۳۰ قرار ندارد و میلیاردها نفر در جهان همچنان به غذای سالم دسترسی ندارند.
از این رو، بیشتر کشورها به دنبال سیستمهای جایگزین در کشاورزی هستند که بتوانند محصولات باکیفیت را با کمترین تخریب محیطزیست تولید کنند و در بلندمدت پایدار بمانند. بر این اساس، توسعه کشت در محیطهای کنترلشده، به ویژه گلخانهها، به عنوان یک ضرورت جهانی برای افزایش تولیدات کشاورزی متناسب با رشد جمعیت مورد توجه جدی قرار گرفته است.
توسعه کشتهای گلخانهای مزایای بسیاری دارد که از جمله آنها میتوان به افزایش تولید در واحد سطح، کاهش هزینهها نسبت به فضای باز، استفاده بهینه از نهادهها و کنترل بهتر آفات و بیماریها اشاره کرد. همچنین این روش امکان تولید محصولات در مناطق خشک و بیابانی را فراهم کرده و بهرهوری مصرف آب را به شدت ارتقا میدهد.
در کشور ما ایران، با توجه به چالشهایی نظیر تغییر اقلیم، خشکسالیهای پیاپی و استفاده بیرویه از منابع آب و خاک، گسترش گلخانهها به عنوان یک سیاست کلیدی در برنامه الگوی کشت ملی گنجانده شده است. این اقدام میتواند زمینهساز اشتغال پایدار، اصلاح الگوی مصرف منابع و ارزآوری برای کشور از طریق صادرات باشد. با این حال، رسیدن به این اهداف نیازمند بررسی دقیق موانع و پتانسیلهای موجود در هر منطقه است تا بتوان با برنامهریزی درست، از ظرفیتهای موجود بهترین استفاده را برد.
فرزاد آزادشهرکی از سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (تات) در تهران، به همراه دو تن از همکاران خود در این موسسه و با مشارکت محققانی از دانشگاه تربیت مدرس، تحقیقی را در این حوزه انجام دادهاند. این پژوهشگران به تحلیل راهبردی و بررسی دقیق وضعیت توسعه کشتهای گلخانهای در استان البرز پرداختهاند. هدف اصلی آنها این بود که با نگاهی جامع، تمام عوامل درونی و بیرونی که بر صنعت گلخانهداری این منطقه تاثیر میگذارند را شناسایی کنند. این تیم تحقیقاتی تلاش کردند تا با سادهسازی مفاهیم پیچیده مدیریتی، نقشه راهی برای بهبود وضعیت کشاورزی مدرن در این استان که به دلیل نزدیکی به پایتخت اهمیت ویژهای دارد، ترسیم نمایند.
روش کار در این پژوهش با استفاده از یک رویکرد ترکیبی شامل بخشهای کیفی و کمی انجام شد. در ابتدا، محققان با ۱۹ نفر از خبرگان و کارشناسان باتجربه مصاحبههای عمیقی انجام دادند تا نقاط قوت، ضعف، فرصتها و تهدیدهای توسعه گلخانهها را شناسایی کنند. در این مرحله، فهرستی طولانی از عوامل مختلف در چهار بعد فنی، اقتصادی، اجتماعی و محیطزیستی تهیه شد. سپس در فاز دوم، نظرات ۲۵ نفر از صاحبنظران از طریق پرسشنامههای تخصصی جمعآوری شد تا میزان اهمیت و شدت هر یک از این عوامل مشخص شود. برای تحلیل دادهها از روشی به نام «سوآت» استفاده شد که به مدیران کمک میکند تا بر اساس وضعیت موجود، بهترین استراتژی را انتخاب کنند. در نهایت، با محاسبات انجام شده، ۲۰ راهبرد مختلف برای بهبود وضعیت گلخانههای استان استخراج گردید.
یافتههای این مطالعه که در «فصلنامه مطالعات کارآفرینی و توسعه پایدار کشاورزی» وابسته به دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان انتشار یافتهاند، نشان دادند که در حال حاضر، نقاط ضعف درونی و تهدیدهای بیرونی بر نقاط قوت و فرصتها غلبه دارند. به عبارت سادهتر، صنعت گلخانهداری در استان البرز در یک وضعیت «تدافعی» قرار گرفته است.
تحلیلهای آماری تایید کردند که با وجود پتانسیلهای بالا، مشکلاتی نظیر کمبود نقدینگی، نوسانات بازار ارز، گرانی تجهیزات و سازهها و همچنین محدودیتهای منابع آبی مانع از شکوفایی کامل این بخش شده است. محققان دریافتند که برای خروج از این وضعیت، اولویت اصلی باید بر راهبردهایی متمرکز شود که هدف آنها کاهش آسیبپذیری در برابر تهدیدها و تقویت زیرساختهای ضعیف فعلی است تا بتوان از سرمایهگذاریهای انجام شده محافظت کرد.
در بخش دیگری از نتایج، راهکارهای مشخصی برای بهبود شرایط ارائه شد. پژوهشگران بر ضرورت بهینهسازی مصرف آب و انرژی از طریق نوسازی سازهها و استفاده از سیستمهای آبیاری مدرن مانند هیدروپونیک (کشت بدون خاک) تاکید کردند. همچنین اجرای الگوی کشت هوشمند بر اساس نیاز بازار و استفاده از روشهای نوین بازاریابی برای حذف دلالان به عنوان اولویتهای مهم شناسایی شد.
نتایج نشان دادند که ارتقای دانش فنی گلخانهداران از طریق دورههای آموزشی تخصصی و استفاده از فناوریهای جدید مانند اینترنت اشیاء برای پایش آنلاین شرایط گلخانه، میتواند تاثیر بسزایی در افزایش کیفیت محصولات و کاهش ضایعات کشاورزی داشته باشد و پایداری این صنعت را تضمین کند.
استان البرز به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه و نزدیکی به بازار بزرگ تهران، پتانسیل بسیار بالایی برای تولید محصولات گلخانهای دارد، اما این تحقیق نشان داد که دانش فنی موجود و حضور مراکز پژوهشی معتبر در استان به تنهایی کافی نبوده است. یکی از نکات مهم در اطلاعات تکمیلی این پژوهش، ضرورت مدیریت پسماند و پسابهای گلخانهای برای جلوگیری از آسیبهای محیطزیستی است.
همچنین محققان پیشنهاد دادند که «مرکز آموزش تخصصی کشتهای گلخانهای» برای تربیت نیروی کار ماهر و تکنسینهای متخصص ایجاد شود. این اقدام میتواند خلاء میان دانش دانشگاهی و نیازهای عملیاتی گلخانهها را پر کرده و بهرهوری را به طور چشمگیری افزایش دهد.
به نقل از ایسنا، اهمیت این یافتهها در این است که نشان میدهند تنها ساخت گلخانه کافی نیست، بلکه پایداری تولید نیازمند یک نظام بیمهای جامع برای پوشش ریسکهای احتمالی، تسهیل صدور مجوزها و کاهش بروکراسیهای اداری است.
برای اینکه گلخانهها بتوانند در برابر تهدیدهایی مثل خشکسالی یا نوسانات اقتصادی مقاومت کنند، باید از شرکتهای دانشبنیان برای طراحی سازههای ارزانقیمت اما استاندارد حمایت شود. توسعه این بخش نه تنها به امنیت غذایی کمک میکند، بلکه با رویکرد صادراتی میتواند منبع مهمی برای ارزآوری باشد.
