وقتی تولید دارو به تصمیم چند هلدینگ گره میخورد
با ادامه کمبود برخی داروها، نقش هلدینگهای بزرگ دارویی در تأمین پایدار بازار بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. وزیر بهداشت تأکید کرده است شرکتهایی که از حمایتهای مالی و ارزی دولت برخوردار میشوند، باید مشخص کنند این حمایتها چه تأثیری بر افزایش تولید و کاهش کمبودهای دارویی داشته است.
به گزارش سیناپرس، وقتی یک یا چند هلدینگ بزرگ بخش قابلتوجهی از تولید داروی کشور را در اختیار دارند، رفتار آنها فقط یک تصمیم بنگاهی نیست، بلکه بر امنیت دارویی و حق دسترسی مردم به درمان هم اثر میگذارد و اگر دولت از این هلدینگها برای تولید حمایت میکند، انتظار میرود که تولید همچنان پایدار بماند و کمبود مصنوعی در بازار شکل نگیرد.
کمبودهای دارویی در ایام پس از جنگ، مشکلات زیادی برای بیماران ایجاد کرده است. مشکلاتی که در یکی دو ماه اخیر، بسیاری از بیماران را برای داروهای مختلف، راهی داروخانههای متعدد کرده و گاهی مسیر آنها به بازارهای غیررسمی دارویی کشیده شده است. این در حالیست که بر اساس آنچه مسئولان نظام سلامت در سالهای اخیر میگویند، بیش از ۹۷ درصد (عددی) داروی مورد نیاز در داخل کشور تولید میشود.
در ادبیات سیاستگذاری سلامت، دارو یک کالای معمولی نیست؛ هر اختلال در تولید، قیمتگذاری، تأمین ارز یا توزیع آن مستقیم به دسترسی بیماران لطمه میزند. پیش از این در گزارشی با عنوان بررسی ابعاد کمبودهای دارویی/کلید پایداری بازار دارو کجاست، به ابعاد مختلف کمبودهای دارویی پرداختیم، اما یکی از ابعاد مهم این کمبودها، بررسی تولید در هلدینگهای بزرگ دارویی محسوب میشود که اتفاقا حساسیت وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی را هم به دنبال داشته است.
سازمان جهانی بهداشت نیز در اسناد مربوط به کمبود دارو تاکید میکند که کمبود، معمولا حاصل یک علت واحد نیست و میتواند از اختلال زنجیره تامین، قیمتگذاری نامناسب، خروج تولیدکننده از بازار یا مشکلات تولید ناشی شود.
وزیر بهداشت: اگر دولت حمایت میکند، انتظار کمبود دارو نداریم
از طرفی، اگر اگر دولت برای حفظ تولید، منابع مالی و ارزی در اختیار هلدینگها میگذارد، در مقابل انتظار میرود این بنگاهها تولید را پایدار نگه دارند و کمبود مصنوعی یا ناشی از فشار بنگاهی ایجاد نکنند.
محمدرضا ظفرقندی، وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ۳۰ خرداد ۱۴۰۵ در نهمین جلسه پایش دارو گفت: اگر قرار است نقدینگی به هلدینگها پرداخت شود، باید روشن باشد این منابع به چه نتیجهای منجر شده، زیرا صرف تامین مالی، بدون بررسی اثر آن بر کاهش کمبودهای دارویی، ما را به هدف اصلی که تامین داروی مورد نیاز مردم است، نمیرساند.
وزیر بهداشت افزود: انتظار این است که پس از برگزاری جلسات متعدد با هلدینگها، سازمان برنامه، بانک مرکزی و سایر دستگاههای مرتبط، مشخص شود کمبودهای دارویی در شرکتها و هلدینگهای اصلی چه تغییری کرده و اقدامات انجامشده چه اثری بر تولید و تامین دارو گذاشته است.
وی تصریح کرد: همه ما در خانوادههای خود با نیاز به دارو مواجه هستیم و میدانیم نبود دارو برای بیماران و خانوادهها چه مشکلاتی ایجاد میکند؛ بنابراین هدف همه اقدامات باید کاهش کمبودها و رفع مشکلات مردم باشد.
مهدی عبدوس پزشک و فعال حوزه دارو هم پیش از این گفته بود: بخشی از صنعت داروسازی کشور در سالهای گذشته توانسته با تکیه بر تولید داخلی به ظرفیتهای اقتصادی قابل توجهی دست پیدا کند و در چنین شرایطی انتظار میرود نقش مسئولانهتری در قبال نیازهای جامعه ایفا کند.
وی ادامه داد: تولیدکنندگان داخلی در شرایط حاضر هم به وظیفه خود عمل کرده و هم نکردهاند؛ در ایام جنگ، بسیاری از تولیدکنندگان دارو، بار تولید را به دوش کشیدند، اما انتظار از تولیدکنندگان داخلی دارو بسیار بیشتر است زیرا در طول سالها با استفاده از حمایتهای دولتی توانستند شرایط توسعه را فراهم کنند. در نتیجه وقتی هنوز مشکلات ارزی و جنگ خیلی روی صنعت داروسازی تاثیر نگذاشته، نباید به بهانههای مختلف، شاهد کمبود دارو باشیم.
نقدینگی و ارز؛ گره اول در زنجیره تولید
در صنعت دارو، تامین نقدینگی و تخصیص بهموقع ارز برای مواد اولیه، بستهبندی، تجهیزات و پرداخت بدهیهای زنجیرهای، نقش حیاتی دارد. اگر این منابع دیر برسند، تولیدکننده با وقفه در خرید مواد اولیه، افت موجودی و در نهایت کاهش عرضه مواجه میشود.
در گزارشهای تحلیلی حوزه سلامت، این نکته برجسته است که کمبود نقدینگی فقط یک مشکل مالی نیست و مستقیم به توقف یا کندی تولید میانجامد و در نهایت بیمار را در بازار با کمبود مواجه میکند.
وحید محلاتی دبیر انجمن صنعت پخش دارو نیز پیش از این گفته بود: از نظر تامین ارز در حال حاضر مشکلات به اندازهای نیست که بگوییم جلوی کار تولید دارو را گرفته است؛ گاهی شرکتها نقدینگی لازم برای تامین ارز را ندارند. به طور کلی میتوان گفت که کارخانههای داروسازی در هیچ دورهای، عرضه دارو را متوقف نکردهاند.
قیمتگذاری پایین یا غیرواقعی میتواند انگیزه تولید را فرسوده کند
یکی از محورهای مهم در منابع بینالمللی این است که اگر قیمت دارو پایینتر از سطحی باشد که هزینه تمامشده و ریسک تولید را پوشش دهد، شرکتها ممکن است عرضه را کاهش دهند یا از بازار خارج شوند. همچنین قیمتگذاری بسیار فشرده میتواند به کمبود دارو بینجامد، چون تولیدکننده انگیزه کافی برای ادامه عرضه ندارد.
این بحث بهویژه در داروهای قدیمی، ژنریک و کمحاشیه اهمیت دارد؛ جایی که حاشیه سود پایین است و هر تاخیر در تسویه یا هر فشار قیمتی میتواند برنامه تولید را بههم بزند.
در واقع هر سیاست قیمتگذاری باید میان حمایت از مصرفکننده و حفظ پایداری عرضه توازن ایجاد کند؛ وگرنه بهجای کنترل بازار، کمبود بازار را تشدید میکند.
وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی دراین زمینه معتقد است، درباره قیمتگذاری حرف و نقد جدی وجود دارد و لازم است بررسی شود و حتما امکان بازنگری و اصلاح آن نیز وجود دارد.
توقف تولید در شرایط کمبود، قابل دفاع نیست
وقتی یک تولیدکننده بزرگ در شرایطی که بازار با کمبود مواجه است، بهدلیل اختلاف بر سر قیمت، ارز یا مطالبات، تولید را متوقف میکند یا عرضه را به حداقل میرساند، این رفتار از نگاه سیاست سلامت میتواند نوعی فشار بر نظام سلامت تلقی شود. در زبان تحلیلی، این وضعیت را میتوان به «اهرمسازی از کمبود» یا «فشار بر دولت از طریق محدودسازی عرضه» تعبیر کرد.
بدین ترتیب، کمبود دارو به ابزاری با چانهزنی تبدیل شده و قدرت بازار هلدینگهای بزرگ، مسئله را به سطح حکمرانی منتقل میکند. در چنین وضعی، هر تصمیم آنها درباره تولید، توزیع، یا نگهداشتن کالا در انبار، میتواند اثر سیستماتیک داشته باشد.
در نتیجه، دولت ناگزیر میشود برای جلوگیری از بحران، امتیازهای بیشتری بدهد؛ یعنی عملا بهجای تنظیمگر، در نقش واکنشگر به بحران قرار میگیرد.
سلمان اسحاقی، سخنگوی کمیسیون بهداشت و درمان مجلس شورای اسلامی در گفتوگویی خبری در این زمینه گفت: وقتی تولید داخلی دارو متوقف میشود، برگرفته از مافیای دارو است؛ چون تصمیمگیری مناسبی در این حوزه انجام نمیشود و تولیدکننده داخلی بدون هیچ دلیلی و فقط برای افزایش قیمت و گران کردن دارو، به دنبال سود و نتیجه خود است.
تحریم، وابستگی به ماده اولیه و شکنندگی عرضه
تحریمها دسترسی به برخی داروها و اقلام وابسته به واردات را در ایران دشوار کردهاند، بهویژه داروهایی که به ماده اولیه یا قطعات وارداتی وابستهاند. این واقعیت به معنی آن است که صنعت داروی ایران از قبل هم در برابر شوکهای مالی و ارزی آسیبپذیر بوده است.
در چنین شرایطی، اگر بنگاههای بزرگ داخلی که سهم بالایی از تولید دارند، بهدلیل اختلافات مالی یا سیاستی، عرضه را (هرچند به طور غیررسمی) متوقف کنند، اثر آن بر بازار چند برابر میشود؛ چون اقتصاد سلامت ایران فضای تحمل شوکهای همزمان را ندارد.
آیا دولت ناچار میشود در زمین هلدینگهای دارویی بازی کند؟
وقتی یک بازیگر بزرگ میداند که توقف تولید یا کاهش عرضه، به سرعت به کمبود بازار و فشار اجتماعی منجر میشود، قدرت چانهزنیاش بالا میرود. در این حالت، دولت برای جلوگیری از بحران، ممکن است به تسویه مطالبات تن دهد، ارز را با اولویت بالاتر تخصیص دهد، در قیمتگذاری انعطاف نشان دهد یا مقررات را به طور موقت سبکتر کند.
بنابراین، تمرکز تولید در دست چند هلدینگ، اگر با نظارت سختگیرانه و شفافیت همراه نباشد، میتواند دولت را از نقش تنظیمگری خارج کند.
در این زمینه دولت میتواند رفتارهای دیگری نیز داشته باشد؛ یعنی همچنان تنظیمگر باقی مانده و شرایط واردات داروی مشابه تولید داخل را تسهیل کند تا هم رقابت ایجاد شود و هم هلدینگهای داخلی برای از دست ندادن سهم بازار، مجبور به تولید شوند.
اوایل خرداد ماه ۱۴۰۵ بود که اکبر عبداللهی اصل مدیرکل امور دارو و مواد تحت کنترل سازمان غذا و دارو در نامهای به مدیران عامل کلیه شرکتهای تولیدکننده دارو نوشت: در راستای حفظ استمرار دسترسی بیماران به دارو در شرایط جاری، همه شرکتها باید تمهیدات لازم به منظور تولید حداقل به میزان ۳ ماه مصرف کشور برای هریک از فرآوردههای خود را در نظر داشته باشند و در غیر این صورت، تامین نیاز به طرق مختلف از جمله واردات موقت انجام خواهد شد.
اگر تولید نمیکنند، حداقل داروی ساخته شده وارد کنید
راه حل دیگر در زمینه رفع کمبودها، واردات داروهای ساخته شده (فینیش پروداکت) است؛ موضوعی که میتواند علاوه بر ایجاد فضای رقابتی برای تولیدکنندگان بزرگ داخلی دارو، بازار دارویی کشور را به طور موقت کنترل کند. زیرا نمیتوان با شعار حمایت از تولید داخل، دست مردم را از دارو کوتاه کرد.
سخنگوی کمیسیون بهداشت و درمان مجلس شورای اسلامی در این زمینه اظهار کرد: کشورهایی مثل روسیه و چین آمادگی کاملی برای کمک به ایران در حوزه دارو دارند. در سه دهه اخیر از قانون حمایت از تولید داخلی، سوء استفاده کردهایم. مقام معظم رهبری فرمودند که اول کیفیت را ارتقا داده و بعد حمایت کنید.
وی ادامه داد: ولی متاسفانه از واژه حمایت از تولید داخلی و اقتصاد مقاومتی، سوء استفاده شده و رانت تشکیل شده است و در اجرا با چالشهایی مواجه شدیم. شعار مقام معظم رهبری کاملا درست و راهبردی است و صد درصد میتواند منجر به تحقق حقوق مردم شود، اما وقتی در اجرا با رانت همراه شود، به ضد مردم تبدیل میشود.
نتیجه: فشار مضاعف بر دسترسی بیماران به دارو
در شرایطی که دولت برای حفظ تولید دارو، نقدینگی و ارز در اختیار هلدینگهای بزرگ میگذارد، انتظار میرود این بنگاهها بهجای استفاده از فشار کمبود بهعنوان ابزار چانهزنی برای افزایش قیمت یا دریافت نقدینگی و ارز، تولید را پایدار نگه دارند.
به نقل از ایرنا، توقف یا محدودسازی عرضه در بازاری که با کمبود مزمن، وابستگی ارزی و حساسیت اجتماعی روبهروست، صرفاً یک تصمیم اقتصادی نیست؛ بلکه میتواند به اختلال در دسترسی بیماران و فشار مضاعف بر نظام سلامت منجر شود.
موضوعی که به گواه صحبتهای اخیر ظفرقندی مورد توجه وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی قرار گرفته و باید مسئولان نظام سلامت بررسی کنند که آیا هلدینگهای بزرگ دارویی با وجود دریافت نقدینگی از دولت، وضعیت تولید را پایدار نگه داشته یا کار تولید را بر زمین گذاشتهاند.
