سلولهای بنیادی چگونه بیماریها را درمان میکنند؟
سلولهای بنیادی؛ امید نوین درمان بیماریها
اساس سلول درمانی بر پایه سلولهای بنیادی قرار دارد و سلولهای بنیادی در سالهای اخیر نقشی مهم و کاربردی در حوزه پزشکی برعهدهگرفته و بسیاری از بیماریهای صعبالعلاج با کمک جادوی سلولهای بنیادی، درمان میشوند.
به گزارش خبرگزاری سیناپرس، امروزه عمدتا از سلولهای بنیادی برای ترمیم و بازسازی سلولهای آسیبدیده، سلولهای بیمار و از بین رفته استفاده میشود اما بنا بر پیشبینیها در آینده نهچندان دور، کاربرد آن به خلق و ایجاد سلولهای جدید و ساخت عضو موردنیاز گسترش پیدا خواهد کرد. کارشناسان معتقدند که درمان با سلولهای بنیادی نقش مهمی را در کاهش بیماریهای مختلف انسانی بازی خواهد کرد.
بهطورکلی سلولهای بنیادی از بند ناف یا مغز استخوان انسان مشتق میشوند. آنها همچنین سلولهای پایه و اساسی بدن ما نامیده شده و میتوانند تبدیل به هر نوع سلول بافتی در بدن یک فرد بالغ شوند. درمان با سلولهای بنیادی بر اساس این اصل است که سلولهای بنیادی خود را به محل آسیب رسانده و تغییر شکل میدهند تا سلولهای جدید بافتی را ایجاد کنند که میتوانند جایگزین بافت آسیبدیده بیمار شود. آنها این ظرفیت را دارند که تقریبا بهطور نامحدود تکثیر و تجدید شوند و علاوه بر این میتوانند سلولهای عصبی بالغ، سلولهای ماهیچهای و سلولهای خونی را تشکیل دهند. در این روش درمانی، سلولهای بنیادین از بدن خارج شده و در شرایط مصنوعی (که به عنوان القای سلولهای بنیادی نیز خوانده میشود) نگه داشته شده و به کمک روشهای مختلف سلول درمانی به همان سلولهایی که برای بهبود بخش خاصی از بدن موردنیاز هستند، تبدیل میشوند.
بهطورکلی میتوان دو نوع درمان را در سلول درمانی به کار بست:
درمان سلولهای بنیادی اتولوگ (Autologous stem cell therapy) : در این روش از سلولهای بنیادی بدن خود بیمار (سلولهای بنیادی فرد بالغ) که از خون، مغز استخوان و غیره به دست میآیند، استفاده میشود. البته در سالهای اخیر با ایجاد بانکهای سلول بنیادین از نوزادان تازه متولدشده، نیازی به استخراج سلول بنیادی از فرد بالغ وجود نداشته و سلولهای بنیادین خود فرد که در هنگام تولد استخراجشده و در بانکهای مخصوصی بهصورت منجمد نگهداری میشوند، برای درمان به کار رفته و به این ترتیب شانس موفقیت روش درمانی؛ افزایش قابل توجهی پیدا میکند.
درمان با سلولهای بنیادی آلوژنیک(Allogenic stem cell therapy) : در این روش درمانی از سلولهای بنیادی اهدایی استفاده میکند. نقطه ضعف این روش درمانی این است که در تعدادی از موارد ممکن است این سلولهای بنیادی اهدا شده، از سوی بدن فرد بیمار رد شوند. این روش درمانی سلولهای بنیادی هنوز در بسیاری از کشورهای جهان قانونی نشده است.
سلول درمانی چگونه انجام میشود؟
بهطورکلی مراحل مختلف این روش درمانی را میتوان به سه بخش تقسیم کرد که در برخی موارد ممکن است پزشک، داروی محرک سلولهای بنیادی را برای بهبود روند پیوند، تجویز کند.
نمونه برداری از مغز استخوان یا سلول بنیادی مشتق از بند ناف: در این فرآیند نمونهای از استخوان ناحیه لگن یا ران فرد بیمار گرفته میشود. این عمل حدود 20 تا 30 دقیقه طول میکشد. اگر فرد بیمار دارای نمونه استخراجشده سلول بنیادی از بند ناف در بانکهای ویژه نگهداری این سلولها باشد، نیازی به انجام این عمل نبوده و تنها از این سلولها استفاده خواهد شد.
پردازش آزمایشگاهی: بلافاصله پس از پایان مرحله نمونهگیری، سلولهای استخراجشده برای آنالیز و پردازش به آزمایشگاه ارسال میشود. در این مرحله، ابتدا سلولهای بنیادی از خون و پلاسما جدا میشوند. سپس تعداد سلولهای بنیادی موجود شمرده شده و قدرت و انرژی آنها بررسی میشود.
کاشت و القا سلولهای بنیادی استخراجشده: در این مرحله پزشک، سلولهای بنیادی برداشت شده را به بدن بیمار وارد میکند. دوز اول intrathecal نامیده شده و مستقیما به ناحیه آسیبدیده یا مایع مغزی نخاعی تزریق میشود. ممکن است در برخی موارد این سلولها مستقیما بهصورت تزریق داخل پوست وارد بدن بیمار شود. بعد از گذشت چند هفته، دور دوم سلولهای بنیادی برداشت شده به بیمار ارائه میشود. در بیشتر موارد و بسته به شدت بیماری، معمولا بیمار در طی 8 هفته تا 1 سال بهبود مییابد.
چه کسانی میتوانند از این روش درمانی استفاده کنند؟
سلولهای بنیادی تاکنون روی طیف وسیعی از بیماریها بهصورت تجربی به کار رفته و در برخی از اختلالات ازجمله انواع خاصی از سرطان، اختلالات عصبی مانند بیماری پارکینسون و ALS (Lou Gehrig’s disease) و صدمات و آسیبهای نخاعی مورد استفاده قرار گرفته است.
معایب و خطرات احتمالی سلول درمانی
به نظر نمیرسد که استفاده از روش درمانی مبتنی بر سلولهای بنیادی مضرات زیادی داشته باشند. ممکن است بیمار بعد از انجام عمل استخراج سلولها دچار ناراحتی شود. گرفتن نمونه برای پیوند شامل برداشت سلول از مغز استخوان باسن یا ران است. این عمل میتواند دردناک باشد و بیمار ممکن است بعد از طی چند روز حالت تهوع، سردرد و درد در پاها را تجربه کند.
این روش درمانی جدید در حال حاضر و طی سالهای گذشته بهطور گستردهای مورد استفاده قرار میگیرد. یکی از اصلیترین گروههای بیمارانی که از مزایای سلول درمانی بهره میبرند، بیماران دچار آسیبدیدگی نخاعی یا اختلالات عصبی هستند. آسیب نخاعی معمولا در اثر ضربات ناگهانی و آسیبزا به ستون فقرات ایجاد میشود که براثر آن مهرهها را شکسته و یا از جای خود خارج میشود.
این نوع آسیبها معمولا لحظهای هستند و از لحظهای که استخوان دچار شکستگی شده یا مهرهها در ستون فقراتهای جا به جا میشوند، شروع میشود. میزان آسیبدیدگی بر اساس شدت سانحه و جا به جایی مهرهها متفاوت است، برخی از بیماران بهطور جزئی دچار ضایعه شده یا کاملا فلج میشوند. سلول درمانی برای آسیبهای نخاعی نیز امکانپذیر بوده است و به بیماران کاملا فلج فرصتی برای بازیابی مجدد تحرک میدهد.
مترجم: احسان محمدحسینی
