قنات شاهکار مهندسی آب در ایران

هرچند که ما ایرانیان به مصداق شعر حضرت حافظ، آنچه خود داشتیم، ز بیگانه تمنا کردیم و با غفلت از هنر ارزنده نیاکانمان در استخراج آب از دل زمین، به سراغ فناوری احداث چاه رفتیم. موضوعی که هم اکنون ما را با بیلان منفی چندین میلیارد مترمکعبی آب سفره های زیزمینی روبرو کرده است.

برای آشنایی با جایگاه این سازه آبی بی نظیر و ویژگی های آن، با دکتر علی اصغر سمسار یزدی؛ چهره برجسته دانش آب کشور، رییس پیشین مرکز بین‌ المللی قنات و سازه‌ های تاریخی آبی و از بنیانگذاران این مرکز، به گفت و گو پرداختیم :    

جایگاه و اهمیت قنات در کشور ما چیست و پیشینه این سازه تاریخی به چه زمانی باز می گردد؟

در یک نگاه شاید قنات را تکنیکی بسیار ساده برای استحصال آب های زیرزمینی بدانیم. ظاهرا قنات چیزی جز تونلی افقی با تعدادی چاه های عمودی نیست، تونلی که انتهای آن در سفره آب زیرزمینی فرو رفته و آب را به سمت سطح زمین زهکش می‏ کند. اما این تونل در لایه ‏های گوناگون زمین حفر می ‏شود و با شرایط متنوعی روبروست که مهارت و دانش گسترده‏ ای را طلب می‏ کند. قنات را شاید بتوان یکی از پیچیده‏ ترین فنون بومی دانست که اجرای آن مستلزم آگاهی از رفتار طبیعی آب های زیرزمینی، تشکیلات زمین‏شناسی و … می ‏باشد.

بسیاری از محققان و دانشمندان، ابداع قنات را به ایرانیان نسبت داده و نواحی شمال غربی کشور را خاستگاه قنات می پندارند و معتقدند فناوری احداث قنات از سه هزار سال پیش در ایران ابداع شده و سپس به شرق و غرب عالم منتقل گردیده است. هم اکنون کشورهایی نظیر ژاپن، چین، افغانستان، پاکستان، عمان، آذربایجان، عراق، امارات، مراکش و الجزایر از قنات های فعال بهره مند هستند.

با این حال جمع تعداد قنات های موجود در این کشورها به پای ایران نمی رسد. به همین دلیل است که قنات های ایران در دنیا بصورت برجسته و ممتاز مطرح هستند. ایرانی ها ابداع کننده این فناوری برای اولین بار بودند و به نحو مطلوبی از آن پاسداری کردند و فناوری آن را سینه به سینه منتقل نمودند تا به نسل حاضر رسید در شرایط فعلی، عواملی وجود دارد که تهدید کننده قنات ها محسوب می شود که از آن جمله می توان به خشکسالی های پی در پی در مناطق خشک و نیمه خشک و افت سطح آب های زیرزمینی در بعضی از نقاط کشور اشاره کرد.

هم اکنون چند رشته قنات در کشور ما وجود دارد و این قنات ها چه وضعیتی دارند؟

در کشور ما 37هزار رشته قنات فعال وجود دارد که این میزان رشته قنات 7میلیارد مترمکعب از آب های زیر زمینی کشورمان را استحصال می کنند. آبی که توسط قنات ها استحصال می شود عمدتاً در اختیار بخش کشاورزی قرار می گیرد. البته بخش کوچکی از آن نیز برای آشامیدن در بخش روستایی و شهری استفاده می شود. این موضوع نشان دهنده آنست که خوشبختانه قنات ها در کشور ما فعال هستند و اگر وضعیت آنان را با سایر کشورهای قنات خیز مثل پاکستان، افغانستان، عمان، عراق، آذربایجان، الجزایر و مراکش مقایسه کنیم مشاهده می نماییم که تعداد قنات های فعال کشور ما بیش از جمع  قنات های فعال در این کشورهاست.

مزایای قنات در مقایسه با دیگر سازه های استخراج آب از زمین چیست؟

قنات در مقایسه با سیستم های آبرسانی مثل چاه، امتیازات بیشماری دارد. در این روش، استحصال آب بدون استفاده از انرژی الکتریکی و یا سوخت فسیلی صورت می گیرد در حالی که در چاه باید از برق یا سوخت استفاده شود. قنات ها آب را به صورت ثقلی در دسترس قرار می دهند و در این رهگذر، از انرژی الکتریکی یا منابع فسیلی بهره نمی گیرند. اگر قرار بود 7 میلیارد متر مکعب فوق الذکر نیز از طریق چاه ها و پمپ استخراج و در اختیار مصرف کنندگان قرار گیرد، به نیروگاه بزرگی با قدرت 800 مگاوات برق احتیاج بود. و حال آنکه قنات ها بدون استفاده از سوخت فسیلی و یا انرژی الکتریکی، آب را به صورت ثقلی در اختیار بخش کشاورزی و حتی شرب و بهداشت قرار می دهند. مزیت دیگر قنات اینست که به دلیل اینکه به صورت افقی در زمین احداث می گردد سرریز آب زیرزمینی را زهکشی می کند و افت سطح آب قابل توجه در سفره ایجاد نمی شود و لذا برخلاف چاه، سیستمی است کاملا هماهنگ طبیعت. به عبارت دیگر چنانچه در 60 سال گذشته به جای استفاده از چاه، از قنات استفاده شده بود هیچکدام از سفره های آب های زیر زمینی کشور دارای بیلان منفی و افت سطح آب نبودند.

جایگاه پژوهش و تحقیق پیرامون سازه قنات در کشور ما را چطور ارزیابی می کنید و آیا سرمایه گذاری لازم در این زمینه انجام شده است؟

در خصوص تحقیق پیرامون سازه قنات بایستی گفت که در کشور ما محققان، علاقه ای شایان به آن نشان نمی دهند. از طرف دیگر منابع مالی قابل توجهی نیز برای آن در نظر گرفته نمی شود. مرکز بین المللی قنات مستقر در یزد تحقیقات مفصلی پیرامون ابعاد مختلف قنات انجام داده است که توصیه می شود برای آشنایی بیشتر، به سایت مرکز مذکور مراجعه کنید.

گفتگو :احمد طبایی