کشف ستاره مردهای که ۲۶۱ بار در ثانیه میچرخد

گروهی بینالمللی از دانشمندان با استفاده از یک الگوریتم الهامگرفته از روشهای رمزنگاری و دادههای ۱۵ ساله تلسکوپ فضایی فرمی ناسا، موفق شدند یک تپاختر دشواریاب را با سرعتی حدود یک میلیون برابر بیشتر از روشهای پیشین شناسایی کنند؛ دستاوردی که میتواند راه را برای کشف شمار زیادی از ستارههای نوترونی پنهان هموار کند.
به گزارش سیناپرس، پژوهشگران با بهرهگیری از یک روش محاسباتی جدید و دادههای عمومی ناسا، موفق شدند تپاخترهایی را شناسایی کنند که کشف آنها با روشهای پیشین به صدها سال پردازش رایانهای نیاز داشت. این دستاورد میتواند جستوجو برای یافتن بقایای چرخان ستارههای مرده را متحول کند.
به گزارش ناسا، یک گروه بینالمللی از دانشمندان روشی ابداع کردهاند که سرعت شناسایی تپاخترها در دادههای تلسکوپ فضایی پرتو گامای فرمی را حدود یک میلیون برابر افزایش میدهد. نتایج این پژوهش روز پنجشنبه در مجله علمی «Physical Review Letters» منتشر شده است.
محققان با استفاده از ۱۵ سال داده تلسکوپ فرمی و بهرهگیری از روشی مبتنی بر الگوریتمهای رمزنگاری، موفق به شناسایی تپاختری به نام PSR J1622−۷۲۰۴ شدند. این جرم آسمانی که بهصورت منفرد در فضا قرار دارد، ۲۶۱ بار در ثانیه به دور محور خود میچرخد.
برای کشف این تپاختر، تنها به زمانی معادل ۱۰ ساعت پردازش با یک پردازنده معمولی نیاز بود؛ در حالی که بهترین روش پیشین نتوانسته بود آن را شناسایی کند و انجام محاسبات مشابه با همان روش، به حدود ۶۰۰ سال زمان پردازشی روی یک پردازنده استاندارد نیاز داشت.
چرا کشف تپاخترها دشوار است؟
تپاخترها ستارههای نوترونی بسیار چرخانی هستند که پرتوهای تابشی را در مسیرهایی مشخص به فضا میفرستند. با چرخش این ستارهها، پرتوهای آنها از مقابل زمین عبور میکند؛ پدیدهای شبیه نور چراغ دریایی که بهصورت منظم در جهات مختلف دیده میشود.
شناسایی این اجرام در دادههای پرتو گامای تلسکوپ فرمی کار دشواری است؛ زیرا این تلسکوپ از هر تپاختر تنها تعداد بسیار کمی فوتون دریافت میکند. این سیگنالهای ضعیف نیز در میان نویزهای پسزمینه و تابشهای منابع دیگر کیهانی قرار میگیرند.
برای تشخیص یک تپاختر، پژوهشگران باید چندین ویژگی ناشناخته را بهطور همزمان تخمین بزنند؛ از جمله سرعت چرخش ستاره، میزان کاهش تدریجی این سرعت و موقعیت دقیق آن در آسمان. بررسی تمام حالتهای احتمالی به حجم عظیمی از محاسبات نیاز دارد که با روشهای متداول عملاً امکانپذیر نیست.
«دانیل پوک-کولب»، نویسنده اصلی پژوهش از مؤسسه ماکس پلانک فیزیک گرانشی در آلمان، در این باره توضیح داد که دانشمندان نمیتوانند تمام چرخشهای تپاختر را مشاهده کنند تا صرفاً با شمارش آنها، زمان دریافت فوتونها را مشخص کنند. به گفته او، برای یافتن سیگنال باید یک شبکه چهاربعدی را در میلیونها حالت مختلف جستوجو کرد؛ کاری که توان پردازشی موجود بهتنهایی از عهده آن برنمیآید.
حل مسئله نجومی با الگوریتمهای رمزنگاری
پیش از این، دانشمندان برای یافتن تپاخترها دادههای فرمی را به بخشهای کوچکتر تقسیم میکردند و از توان پردازشی رایانههای داوطلبان در سراسر جهان کمک میگرفتند. با وجود مشارکت گسترده این افراد در پروژههای محاسباتی، شناسایی یک تپاختر معمولاً به صدها سال زمان پردازشی مجموع رایانهها نیاز داشت.
در پژوهش جدید، «دوتان گازیت» و «باراک زاکای» از مؤسسه علوم وایزمن اسرائیل، با همکاری دیگر اعضای گروه، دریافتند که میتوان مسئله جستوجوی تپاخترها را به یک مسئله هندسی تبدیل کرد: یافتن کوتاهترین بردار در یک شبکه چندبعدی از نقاط با فاصله منظم.
این روش از الگوریتمهایی بهره میگیرد که پیشتر در حوزه رمزنگاری توسعه یافتهاند. رمزنگاران از چنین الگوریتمهایی برای بررسی و شکستن سامانههای رمزگذاری مقاوم در برابر حملات احتمالی رایانههای کوانتومی استفاده میکنند. این تکنیک همچنین در بهینهسازی سامانههای ناوبری ماهوارهای کاربرد داشته است.
گازیت تأکید کرد که پژوهش آنها ارتباط مستقیمی با رمزنگاری ندارد، اما الگوریتمهای طراحیشده در این حوزه میتوانند مسئله پیچیده جستوجوی تپاخترها را حل کنند.
هر بار اجرای الگوریتم جدید حدود پنج دقیقه روی یک هسته پردازنده زمان میبرد؛ زمانی که حتی یک لپتاپ معمولی با دو تا هشت هسته پردازشی نیز بهراحتی میتواند آن را تأمین کند. پس از شناسایی نامزدهای احتمالی، پژوهشگران دادههای کامل تلسکوپ فرمی را برای تأیید آنها بررسی کردند و به سیگنالی بسیار قوی رسیدند که نمیتوانست حاصل یک اتفاق تصادفی باشد.
هدف بعدی؛ کشف تپاخترهای دوتایی
گروه پژوهشی اکنون قصد دارد از این روش برای شناسایی تپاخترهای دوتایی استفاده کند؛ اجرامی که در کنار یک ستاره دیگر قرار دارند و به دور آن میچرخند.
کشف این دسته از تپاخترها مدتها یکی از چالشهای دشوار اخترفیزیک محسوب میشد؛ زیرا گرانش ستاره همراه، سیگنال دریافتی از تپاختر را تغییر میدهد و شناسایی آن را با روشهای سنتی بسیار دشوار میکند.
«کالین کلارک»، اخترفیزیکدان مؤسسه ماکس پلانک و از نویسندگان این پژوهش، معتقد است احتمالاً دهها یا حتی صدها تپاختر دیگر در دادههای موجود وجود دارند که تاکنون شناسایی نشدهاند. او امیدوار است ترکیب الگوریتم جدید با توان پردازشی داوطلبان در پروژه Einstein@Home به کشف تعداد زیادی از این اجرام منجر شود.
دادههای آزاد ناسا؛ فرصتی برای کشفهای تازه
پژوهشگران تأکید دارند که دسترسی آزاد به دادههای علمی ناسا نقش مهمی در دستیابی به این نتیجه داشته است. تلسکوپ فضایی فرمی که در سال ۲۰۰۸ به فضا پرتاب شد، هر سه ساعت یکبار تمام آسمان را در محدوده پرتوهای گاما، پرانرژیترین شکل نور، رصد میکند.
پس از یک سال کالیبراسیون اولیه، دادههای این مأموریت بهصورت عمومی در دسترس قرار گرفتند و اطلاعات جدید نیز پس از پردازش منتشر میشوند. این سیاست به دانشمندانی که عضو مستقیم مأموریت فرمی نیستند اجازه میدهد دادههای موجود را با روشهای تازه بررسی کنند.
کلارک دسترسی آزاد به دادهها را یکی از ویژگیهای مهم این مأموریت دانست و گفت تمام ۱۸ سال دادههای فرمی در اختیار عموم قرار گرفته و این مجموعه همچنان در حال گسترش است. ابزارها و نرمافزارهای عمومی ناسا، از جمله Fermitools، نیز به پژوهشگران کمک کردهاند تا دادهها را برای تحلیل آماده کنند.
«الیزابت هیز»، دانشمند پروژه فرمی در مرکز پروازهای فضایی گادرد ناسا، نیز معتقد است انتشار عمومی دادهها امکان بررسی مستقل نتایج پژوهشها را فراهم میکند؛ بهگونهای که گروههای مختلف میتوانند تحلیلهای یکدیگر را تکرار و ارزیابی کنند. به گفته او، همین روند به ارتقای کیفیت پژوهشهای علمی منجر شده است.
به نقل از وبسایت ناسا، اکنون با استفاده از الگوریتم جدید و دادههای در دسترس تلسکوپ فرمی، دانشمندان امیدوارند اجرام آسمانی بیشتری را شناسایی کنند که پیشتر به دلیل محدودیت توان محاسباتی از دید پژوهشگران پنهان مانده بودند.





