کارهای بزرگ علمی با شتاب‌زدگی به سرانجام نمی‌رسند
معاون پژوهشی پژوهشکده دانشنامه‌نگاری ضمن بزرگداشت استاد علیرضا مدقالچی»، استاد ریاضیات ایران، با اشاره به دشواری و زمان‌بر بودن فعالیت‌های علمی بنیادین، تلاش برای تدوین و ویرایش آثار مرجع را نیازمند صبر، پشتکار و عشق به دانش دانست و گفت: بزرگی در شتاب کردن نیست؛ گاهی ارزشمندترین دستاوردهای علمی حاصل سال‌ها کار مداوم و دور از هیاهو هستند.
به گزارش سیناپرس، دکتر محسن بهلول فسخودی در نشست علمی «بر مدار دانش؛ بزرگداشت استاد علیرضا مدقالچی» که صبح امروز در پژوهشکده دانشنامه‌نگاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد، با اشاره به تجربه ساموئل جانسون در تدوین فرهنگ زبان انگلیسی اظهار کرد: در میانه قرن هجدهم، در لندن، از ساموئل جانسون خواسته شد کاری انجام دهد که تا آن زمان کسی در زبان انگلیسی انجام نداده بود؛ تدوین نخستین فرهنگ جامع زبان انگلیسی.
بهلولی با اشاره به اینکه فرهنگستان زبان فرانسه با وجود صرف ۴۰ سال زمان نتوانسته بود کاری مشابه را به سرانجام برساند، افزود: جانسون با طنزی تلخ و اراده‌ای کم‌نظیر پاسخ داده بود که مسئله ساده است؛ توان یک نفر پشت میز کار، گاهی از توان ۴۰ نفر بیشتر است. این سخن در واقع بیانگر نسبت اراده به تشریفات بود.
وی ادامه داد: کاری که قرار بود سه سال طول بکشد، در نهایت ۹ سال به طول انجامید و بیش از ۴۰ هزار واژه در این مسیر بررسی شد. در سال‌های میانی پروژه، بسیاری از افراد ممکن بود به جانسون توصیه کنند که این کار را رها کند، زیرا انجام چنین کاری از توان یک انسان خارج به نظر می‌رسید؛ اما او کار را ادامه داد و در پیشگفتار کتاب خود، نکاتی را نوشت که می‌توان آن را مانیفستی برای کسانی دانست که با وجود دشواری‌ها، به کار خود پایبند می‌مانند.
معاون پژوهشی پژوهشکده دانشنامه‌نگاری با بیان اینکه دنیای امروز، دنیای کارهای سریع، سطحی و پرشتاب است، گفت: امروز انتشار یک مطلب در فضای مجازی ممکن است تنها چند دقیقه زمان ببرد، اما اگر پروژه‌ای شش ماه طول بکشد، گاهی بی‌حوصلگی و خستگی به سراغ ما می‌آید. در چنین فضایی باید تصور کرد که فردی کاری را آغاز کند که نه در پاییز همان سال و نه حتی در سال بعد به پایان برسد و شاید هفت یا هشت سال ادامه داشته باشد.
وی با طرح این پرسش که چه ویژگی‌هایی افراد را به انجام چنین پروژه‌های بلندمدتی سوق می‌دهد، اظهار کرد: در دنیایی که پاداش‌های سریع‌تر و مقاله‌های آسان‌تر در دسترس هستند، هنوز افرادی وجود دارند که می‌توان آن‌ها را عاشقان کار علمی نامید؛ کسانی که به انجام کارهای ماندگار متعهد می‌شوند.
فسخودی با اشاره به ماهیت ریاضیات و دشواری فعالیت در این حوزه افزود: بسیاری تصور می‌کنند ریاضیات به عدد و محاسبه محدود است، اما هر کسی که با یک مسئله ریاضی درگیر شده باشد، می‌داند که یکی از مهمترین توانایی‌های یک ریاضیدان، تحمل سال‌ها کلنجار رفتن با مساله‌ای است که شاید در ابتدا هیچ راه‌حل روشنی برای آن دیده نشود. ریاضیدان بارها تلاش می‌کند، راه‌حل‌هایش را کنار می‌گذارد و دوباره از نو آغاز می‌کند.
وی با بیان اینکه استاد علیرضا مدقالچی نیز از جمله افرادی است که دشواری کار علمی را به جهان دانش و زبان منتقل کرده است، خاطرنشان کرد: در نگاه نخست، چند جلد کتاب قطور و صفحاتی منظم دیده می‌شود؛ اما کسی که با قلم و کلمه سروکار دارد، می‌داند تدوین و ویرایش چنین آثاری به چه میزان خلوت‌های طولانی، خستگی و تلاش مستمر نیاز دارد.
معاون پژوهشی پژوهشکده دانشنامه نگاری ادامه داد: تدوین یک اثر چندجلدی، شبیه دویدن در مسافتی کوتاه نیست، بلکه به ماراتنی طولانی شباهت دارد. ممکن است فرد در سال دوم خسته شود، اما دانایی به‌تنهایی برای ادامه مسیر کافی نیست؛ آنچه چراغ کار را روشن نگه می‌دارد، عشق سرسختانه به پایان رساندن کاری است که باید انجام شود.
وی با اشاره به جزئیات دشوار تدوین آثار مرجع اظهار کرد: باید تصور کرد در روزهای طولانی و آرام اتاق کار، چه اندازه زمان صرف می‌شود تا یک مدخل برای چندمین بار ویرایش شود یا برای یافتن یک واژه مناسب و رفع تناقضی کوچک میان دو جلد، ساعت‌ها وقت صرف شود؛ جزئیاتی که شاید بسیاری از خوانندگان نیز متوجه آن‌ها نشوند، اما دقت و اعتبار یک اثر به همین جزئیات وابسته است.
فسخودی با تشبیه تدوین دانشنامه به رهبری یک ارکستر گفت: کار دانشنامه‌نگاری تنها کنار هم قرار دادن واژه‌ها نیست؛ بلکه باید مجموعه‌ای از واژه‌ها و مفاهیم را چنان هماهنگ کرد که نتیجه نهایی اثری منسجم و دقیق باشد. کسی که سال‌ها بر یک اثر مرجع کار می‌کند، در واقع مسئولیت هدایت این مجموعه بزرگ از واژه‌ها و مراقبت از هماهنگی آن‌ها را بر عهده دارد.
وی با اشاره به اهمیت تدوین و ترجمه آثار مرجع در عصر هوش مصنوعی افزود: ممکن است این پرسش مطرح شود که در روزگار هوش مصنوعی، چرا باید برای تدوین یا ترجمه آثار چندجلدی چنین زمان و انرژی زیادی صرف کرد؟ پاسخ این است که ترجمه یک اثر چندجلدی به زبان فارسی، به معنای فراهم کردن امکان انتقال دشوارترین مفاهیم انتزاعی بشر به این زبان و تقویت بنیان‌های زبان علمی جامعه است.
معاون پژوهشی پژوهشکده دانشنامه‌نگاری ادامه داد: هوش مصنوعی زبان فارسی را بر اساس داده‌های موجود بازتولید می‌کند، اما این انسان‌های علاقه‌مند و پرتلاش هستند که با ترجمه، ویرایش و پذیرش دشواری‌های واژه‌گزینی، به زبان علمی دقت و عمق می‌بخشند. پیشرفت زبان علمی صرفاً با انباشتن داده‌ها در سرورها محقق نمی‌شود، بلکه به کار انسانی دقیق و مستمر نیاز دارد.
به نقل از ایسنا، وی با تأکید بر اینکه فعالان عرصه دانشنامه‌نگاری برای تشویق‌های زودگذر کار نمی‌کنند، گفت: این افراد به انجام کارهای اساسی متعهد هستند؛ کارهایی که ممکن است ۵۰ سال بعد، زمانی که دیگر بسیاری از ما در این جمع حضور نداریم، دانشجویی کتابی را بگشاید و از آن بهره ببرد.
فسخودی با قدردانی از تلاش‌های علمی استاد علیرضا مدقالچی خاطرنشان کرد: شما به ما نشان دادید که بزرگی در شتاب کردن نیست و چند جلد کتاب می‌تواند شناسنامه‌ای از اراده، صبر و عشق به دانش باشد.
