تستوسترون زیاد یا کم؛ هر دو می‌تواند برای قلب خطرساز باشد!

تستوسترون هورمونی است که در تنظیم میل جنسی و حفظ سلامت عضلات و استخوان‌ها نقش دارد. برخی مردان که با کمبود این هورمون مواجه‌اند، تحت درمان جایگزینی تستوسترون قرار می‌گیرند؛ اما یافته‌های جدید نشان می‌دهد که افزایش سطح این هورمون لزوماً به معنای بهبود سلامت نیست و میزان آن ممکن است با سلامت قلب نیز ارتباط داشته باشد.

به گزارش سیناپرس، پژوهشگران در مطالعه‌ای مروری که در نشریه Journal of the Endocrine Society منتشر شده است، نتایج مطالعات انسانی و پژوهش‌های آزمایشگاهی پیشین را بررسی کردند. یافته‌های این بررسی نشان می‌دهد هم سطح پایین و هم سطح بالای تستوسترون با افزایش خطر فیبریلاسیون دهلیزی ارتباط دارند؛ هرچند شواهد موجود برای اثبات رابطه علت و معلولی کافی نیست.

فیبریلاسیون دهلیزی چیست و چرا اهمیت دارد؟

فیبریلاسیون دهلیزی نوعی اختلال ریتم قلب است که در آن حفره‌های بالایی قلب، موسوم به دهلیزها، هماهنگی طبیعی انقباض خود را از دست می‌دهند. این وضعیت ممکن است با احساس تپش قلب، خستگی و سرگیجه همراه باشد؛ البته برخی مبتلایان هیچ علامتی ندارند.

اهمیت این اختلال تنها به نامنظم شدن ضربان قلب محدود نمی‌شود؛ زیرا فیبریلاسیون دهلیزی خطر سکته مغزی را نیز افزایش می‌دهد و برخی بیماران برای کاهش این خطر به مصرف طولانی‌مدت داروهای ضدانعقاد نیاز دارند.

برخی مطالعات جمعیتی پیشین نشان داده‌اند که سطح پایین تستوسترون ممکن است با افزایش احتمال ابتلا به فیبریلاسیون دهلیزی ارتباط داشته باشد. برای مثال، یافته‌های مطالعه قلب فرامینگهام نشان داده است که در برخی گروه‌های سنی، سطح پایین‌تر این هورمون با خطر بیشتر بروز این اختلال همراه بوده است.

در مقابل، مطالعه‌ای روی چهار هزار و ۵۷۰ مرد سالمند که سابقه بیماری قلبی‌عروقی نداشتند، نشان داد مردانی که سطح تستوسترون آن‌ها در دو گروه بالاتر قرار داشت، در مقایسه با افرادی که سطح این هورمون در محدوده میانی بود، تقریباً دو برابر بیشتر در معرض ابتلا به فیبریلاسیون دهلیزی قرار داشتند.

این افراد به‌طور میانگین طی ۴.۴ سال پیگیری شدند و در مجموع ۲۸۶ نفر به این اختلال مبتلا شدند. با این حال، در همین مطالعه افزایش معناداری در خطر ابتلا به فیبریلاسیون دهلیزی در افراد دارای پایین‌ترین سطح تستوسترون مشاهده نشد.

نتایج کارآزمایی بالینی TRAVERSE در سال ۲۰۲۳ نیز شواهد دیگری در این زمینه ارائه کرد. در این پژوهش، پنج هزار و ۲۴۶ مرد دارای کمبود تستوسترون و مبتلا به بیماری قلبی‌عروقی یا دارای خطر بالای ابتلا به آن، به‌صورت تصادفی ژل تستوسترون یا ژل فاقد این هورمون را دریافت کردند.

بر اساس نتایج، فیبریلاسیون دهلیزی در ۳.۵ درصد از افراد دریافت‌کننده تستوسترون و ۲.۴ درصد از گروه مقایسه مشاهده شد. با وجود این تفاوت، در شاخص اصلی ترکیبی مطالعه شامل مرگ ناشی از بیماری قلبی‌عروقی، حمله قلبی غیرکشنده و سکته مغزی غیرکشنده، افزایش خطر مشاهده نشد.

چرا سطح تستوسترون ممکن است بر ضربان قلب اثر بگذارد؟

پژوهش‌های آزمایشگاهی نشان می‌دهند که سطح پایین و بالای تستوسترون ممکن است از مسیرهای زیستی متفاوتی بر عملکرد الکتریکی قلب تأثیر بگذارند.

کاهش این هورمون می‌تواند تنظیم کلسیم در سلول‌های قلبی را مختل کند، در حالی که افزایش سطح آن ممکن است جریان‌های الکتریکی وابسته به پتاسیم را تغییر دهد. هر دو فرایند در تنظیم پیام‌های الکتریکی هماهنگ‌کننده ضربان قلب نقش دارند.

با این حال، پژوهشگران تأکید می‌کنند که این سازوکارهای احتمالی هنوز به شواهد بیشتری نیاز دارند و نمی‌توان بر اساس یافته‌های فعلی، تستوسترون را علت مستقیم بروز اختلال ریتم قلب دانست.

درمان با تستوسترون به پایش دقیق‌تری نیاز دارد

به گفته پژوهشگران، پیش از آغاز درمان جایگزینی تستوسترون باید وضعیت سلامت قلب و عوامل خطر هر فرد بررسی شود. چاقی، فشار خون بالا، مصرف الکل و آپنه خواب، اختلالی که با توقف و شروع مکرر تنفس هنگام خواب مشخص می‌شود، از جمله عواملی هستند که باید در ارزیابی بیماران مورد توجه قرار گیرند.

البته همه مطالعات به نتایج مشابهی نرسیده‌اند. برای نمونه، یک تحلیل در سال ۲۰۲۴ که ۱۰۶ کارآزمایی تصادفی را بررسی کرد، پس از کنار گذاشتن مطالعه TRAVERSE از تحلیل تجمیعی، افزایش معناداری در خطر فیبریلاسیون دهلیزی نشان نداد.

از سوی دیگر، مطالعات مشاهده‌ای تنها می‌توانند وجود ارتباط میان سطح هورمون و یک بیماری را نشان دهند و به‌تنهایی ثابت نمی‌کنند که تغییر سطح هورمون عامل ایجاد بیماری است.

در مجموع، پژوهشگران احتمال می‌دهند که حفظ سطح تستوسترون در محدوده میانی دامنه طبیعی بتواند به تصمیم‌گیری دقیق‌تر درباره درمان و پایش بیماران کمک کند؛ اما هنوز مشخص نیست که هدف‌گذاری برای این محدوده واقعاً خطر فیبریلاسیون دهلیزی را کاهش می‌دهد یا خیر. برای پاسخ قطعی به این پرسش، انجام کارآزمایی‌های بالینی بیشتر ضروری است.

این پژوهش در نشریه Journal of the Endocrine Society منتشر شده است.