بیتفاوتی اجتماعی جوانان در عصر شبکههای آنلاین
در یک پژوهش تازه، محققان به سراغ این پرسش رفتهاند که استفاده گسترده از شبکههای موبایلی که با تغییر سبک زندگی و ارتباطات روزمره، اهمیت بیشتری یافته، چه تأثیری بر رفتار اجتماعی جوانان دارد، است.
به گزارش سیناپرس، بیتفاوتی اجتماعی یکی از مسائلی است که میتواند بر کیفیت زندگی جمعی، همکاری میان شهروندان و میزان مشارکت افراد در جامعه اثر بگذارد. وقتی افراد نسبت به مسائل پیرامون خود، از رویدادهای روزمره گرفته تا مشکلات دیگران، کمتر واکنش نشان میدهند، پیوندهای اجتماعی ضعیفتر میشود.
بیتفاوتی اجتماعی به معنای کنارهگیری از مسائل اجتماعی، دلسردی و بیعلاقگی به موضوعات عمومی، درگیر نشدن مدنی به عنوان یک شهروند و بیاعتنایی به مسائل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی تعریف شده است.
محققان تأکید میکنند که این وضعیت به معنای بیتفاوت شدن همه جامعه نیست، بلکه به وضعیتی اشاره دارد که در آن گروهی فعال هستند اما اکثریتی منفعل باقی میمانند؛ همان کسانی که بیشتر نظارهگرند تا کنشگر.
ضرورت پرداختن به این موضوع از آنجا بیشتر میشود که استفاده از تلفن هوشمند و شبکههای اجتماعی در ایران به شکل قابل توجهی افزایش یافته است. این رشد سریع میتواند جامعه را با نوعی تغییر عمیق در شیوه ارتباط و سبک زندگی روبهرو کند.
در این میان، نگرانی اصلی آن است که اگر جامعه نتواند خود را با این فناوریها بهدرستی سازگار کند، پیامدهای منفی آن پررنگتر شود. پژوهشگران به پدیدهای اشاره میکنند که در آن افراد به جای یاری رساندن در یک حادثه، از صحنه فیلم میگیرند و آن را منتشر میکنند.
این رفتار میتواند نشانهای از کاهش حساسیت اجتماعی باشد. همچنین به مفهوم «اسلکتیویزم» اشاره شده است؛ واژهای که به فعالیت ظاهراً اجتماعی در فضای مجازی گفته میشود که به فرد احساس انجام کار مفید میدهد، اما در عمل اثر واقعی اندکی در جهان بیرون دارد.
در تحقیقی با همین محوریت، سعید مرادی، پژوهشگر دانشگاه علامه طباطبائی، به همراه یک همکار دانشگاهی به بررسی نقش شبکههای موبایلی در شکلگیری یا تقویت بیتفاوتی اجتماعی در میان دانشجویان پسر پرداخته و تلاش کرده است این رابطه را در یک گروه دانشگاهی به صورت دقیقتر بسنجد.
اشاره پژوهشگران به جامعه آماری دانشجویان، از این جهت مهم است که این گروه از کاربران، هم از مصرفکنندگان پررنگ فضای مجازی هستند و هم از نیروهای بالقوه اثرگذار در تحولات اجتماعی به شمار میآیند.
روش انجام این پژوهش به صورت پیمایشی بوده است؛ یعنی پژوهشگران با استفاده از پرسشنامه، دادههای مورد نیاز خود را از افراد جمعآوری کردهاند. جامعه مورد بررسی، دانشجویان مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد در ۶ دانشکده دانشگاه علامه طباطبایی بوده است.
برای اجرای مطالعه، اطلاعات ۳۷۵ نفر گردآوری شد و سپس دادههای بهدستآمده با روشهای آماری تحلیل شدند.
یافتههای این پژوهش نشان میدهند میان میزان استفاده از شبکههای موبایلی و چهار مؤلفه بیتفاوتی اجتماعی، رابطه مثبت و معنادار وجود دارد.
این مؤلفهها شامل تنفر فرهنگی، تنفر از خود، غفلت جمعی و انزوای اجتماعی هستند. همچنین نتایج نشان دادهاند که میزان استفاده از شبکههای موبایلی و این ابعاد بیتفاوتی اجتماعی، به طور کلی در حد متوسط قرار داشتهاند.
در عین حال، پژوهش تأکید میکند که صرف استفاده از شبکههای موبایلی لزوماً به بیتفاوتی اجتماعی منجر نمیشود، بلکه این «استفاده زیاد» است که با افزایش چنین وضعیتی همراه میشود.
درواقع افرادی که بیشتر با این شبکهها سروکار دارند و مشارکت فعالتری در آنها نشان میدهند، نسبت به کسانی که کمتر از این فضاها استفاده میکنند، بیتفاوتتر هستند. به بیان سادهتر، مسئله اصلی خود فناوری نیست، بلکه شدت و شیوه استفاده از آن اهمیت دارد.
اهمیت این یافتهها در آن است که تصویری از شکلگیری نوعی «جامعه نظارهگر» ارائه میدهند؛ جامعهای که در آن افراد ممکن است احساس کنند فعالاند، اما این فعالیت بیشتر در حد تماشا، بازنشر و نمایش باقی میماند.
پژوهش توضیح میدهد که در برخی موقعیتها، از جمله هنگام وقوع حادثه، افراد به جای کمک مستقیم، فیلم و عکس میگیرند و همان را نوعی واکنش کافی تلقی میکنند. این رفتار میتواند به پراکندگی مسئولیت منجر شود؛ یعنی هر فرد چون دیگران را حاضر میبیند، احساس میکند وظیفه کمک بر عهده شخص دیگری است.
بخش دیگری از یافتهها به انزوای اجتماعی و احساس تنهایی مربوط هستند. بر این اساس، افزایش استفاده از شبکههای موبایلی با بیشتر شدن احساس انزوا همراه بوده است. پژوهشگران توضیح میدهند که این شبکهها ممکن است در ظاهر فضایی شاد و امن بسازند، اما در عمل برخی کاربران را از ارتباط واقعی دور کنند.
همچنین درباره تنفر فرهنگی نیز گفته شده که قرار گرفتن مداوم در معرض الگوهای متفاوت و گاه متعارض فرهنگی، میتواند بر سبک زندگی، هویت فرهنگی و نگرش جوانان نسبت به جامعه خود اثر بگذارد.
به نقل از ایسنا، در نهایت، جمعبندی پژوهش این است که شبکههای موبایلی هم میتوانند فرصت باشند و هم تهدید؛ اما اگر آموزش، مهارت و سیاستگذاری مناسب برای استفاده درست از آنها وجود نداشته باشد، احتمال بروز پیامدهای منفی بیشتر میشود.
قابل ذکر است این یافتهها در فصلنامه «جامعه، فرهنگ و رسانه» که نشریهای وابسته به انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات است، منتشر شدهاند. این نشریه به انتشار پژوهشهایی در حوزه مسائل اجتماعی، فرهنگی و رسانهای میپردازد.
