میراث مریم میرزاخانی در دنیای ریاضیات

۲۲ اردیبهشت در تقویم علمی کشور به نام مریم میرزاخانی ثبت شده است؛ ریاضیدان برجسته ایرانی که با دریافت مدال فیلدز، نام خود را در تاریخ علم جهان ماندگار کرد و میراث بزرگ او یادآوری می‌کند که ذهن‌های کنجکاو و جست‌وجوگر، اگر فرصت رشد بیابند، می‌توانند افق‌های تازه‌ای پیش‌روی علم و جامعه بگشایند.

به گزارش سیناپرس، در تقویم علمی کشور، ۲۲ اردیبهشت به نام مریم میرزاخانی ثبت شده است؛ ریاضیدانی که نامش فراتر از مرزهای ایران در جامعه علمی جهان شناخته می‌شود و با پژوهش‌های برجسته در حوزه هندسه و دینامیک، به یکی از چهره‌های اثرگذار ریاضیات معاصر تبدیل شد و با دریافت مدال فیلدز ـ معتبرترین جایزه جهانی در ریاضیات ـ در سال ۲۰۱۴ نام خود را در تاریخ علم ماندگار کرد.

میرزاخانی مسیر علمی خود را از ایران آغاز کرد؛ از درخشش در المپیادهای جهانی ریاضی تا ادامه تحصیل در دانشگاه‌های برتر جهان و عضویت در هیأت علمی دانشگاه استنفورد. دستاوردهای او نه‌تنها در توسعه دانش ریاضی اهمیت دارد، بلکه برای بسیاری از دانشجویان و پژوهشگران به‌ویژه در ایران الهام‌بخش بوده است. به همین دلیل، روز بزرگداشت او فرصتی برای یادآوری جایگاه علم، خلاقیت و تلاش در پیشرفت جامعه علمی به شمار می‌آید.

سال‌ها است که شاخه علوم، فناوری، مهندسی و ریاضیات تحت تاثیر تعصبات جنسیتی، سبب محروم شدن بسیاری از زنان و دختران دنیا از یادگیری علم شده است. دسترسی نابرابر به آموزش و پرورش، فناوری‌ها و موقعیت‌های مدیریتی، باعث شده که تعداد بی‌شماری از زنان در زمینه‌های علوم، فناوری، مهندسی و ریاضیات متوقف شوند و از پیشرفت آنها در این زمینه‌ها جلوگیری شود.

با وجود تمامی این موانع، زنان و دختران بسیاری در جهان، مرزهای علم را جابه‌جا می‌کنند و همواره به دنبال راه‌حل‌هایی برای چالش‌های جهانی هستند. این تلاش‌ها باعث شد که نهاد زنان سازمان ملل به معرفی ۷ دانشمند زن تاثیرگذار دنیا پرداخته که در میان آنها نام «مریم میرزاخانی» ریاضیدان فقید برجسته ایرانی هم به چشم می‌خورد. کار ارزشمند این زنان، دید ما به دنیا را دگرگون کرده و داستان آنها سزاوار این است که بارها و بارها برای جهانیان بازگو شود.

میرزاخانی از مدرسه تا دانشگاه

مریم میرزاخانی تا سال ششم عملکرد خوبی در درس ریاضیات نداشت، به گونه‌ای که در پایان یکی از دوره‌های تحصیلی در مدرسه در درس ریاضی نمره ۱۶ از ۲۰ گرفت و او را ناامید و برگه امتحان خود را پاره کرد و به‌ گفته خودش: «نمی‌خواهم در درس ریاضیات بهتر شوم« ولی حس سختکوشی، او را به مسیر تازه‌ای هدایت کرد و بعد از تعطیلات با همراهی رویا دوستش، شروع خوبی در ریاضیات داشت. آنها با کمک هم کپی سوالات المپیاد ریاضی را پیدا کردند و توانستند ۳ سوال از ۶ سوال را حل کنند.

مشوق اصلی مریم در ریاضیات برادرش و آغاز سرنوشت او در ریاضیات بود. در سال ۷۳ و ۷۴ در سال سوم و چهارم دبیرستان موفق به کسب مدال طلای المپیاد کشوری شد و در ۱۷ سالگی به تیم المپیاد ریاضی ایران پیوست.

میرزاخانی برای شرکت در المپیاد ریاضی به هنگ کنگ رفت و با گرفتن نمره ۴۱ از ۴۲ موفق به کسب مدال طلا شد و دو سال بعد به مسابقات جهانی المپیاد در تورنتو کانادا راه یافت و با نمره کامل ۴۲ رتبه اول را کسب کرد و موفق به کسب مدال طلای جهانی شد. به این ترتیب میرزاخانی به فوق ستاره جهان ریاضی تبدیل شد.

مریم؛ اولین دختری بود که به تیم المپیاد ریاضیات راه یافت، اولین دختری بود که دو مدال طلا را پی در پی از آن خود کرد و اولین فردی بود که در آزمون المپیاد ریاضی جهان نمره کامل را دریافت کرد.

وی در سال ۷۴ وارد دانشگاه صنعتی شریف شد و دوره کارشناسی را با انتشار چندین مقاله به پایان رساند. یکی از تحقیقات او «پیدا کردن اثبات ساده برای قضیه شُر» بود و نتایج آن در ماهنامه انجمن ریاضی آمریکا به چاپ رسید.

در کنار اینها، مریم به کمک رویا، کتابی را به نام «نظریه اعداد» برای شرکت‌کنندگان المپیاد ریاضی نوشت و این کتاب به دانش آموزان المپیاد کمک زیادی کرد.

اسفند تاریک سال ۷۶ در زندگی مریم همواره سایه افکنده بود و یکی از غم انگیزترین و تاریک‌ترین اتفاقات زندگی وی رخ داد. او به همراه دانشجویان برتر شریف برای شرکت در مسابقات ریاضی به اهواز رفت، ولی در زمان برگشت در یک شب بارانی اتوبوس از جاده منحرف شد و به دره سقوط کرد. در این حادثه هولناک ۶ دانشجوی برتر شریف و از برگزیدگان المپیادهای ملی و جهانی جان خود را از دست دادند، ولی مریم جان سالم به در برد.

در سال ۷۸ مریم و رویا به همراه ۶ دانشجوی دیگر در دانشگاه‌های آمریکا پذیرفته شدند. مریم با راهنمایی استادش سیاوش شهشهانی دانشگاه هاروارد را انتخاب و دکتری خود را در سال ۲۰۰۴ به سرپرستی «کورتکس مک مالن» برنده جایزه فیلدز در سال ۱۹۹۸، دریافت کرد. پایان‌نامه وی به اندازه‌ای یک شاهکار بود که به گفته اساتید دانشگاه شیکاگو هر یک از راه حل‌هایی که مریم نوشته بود، به خودی خود بی همتا بود. پایان‌نامه وی در قالب سه مقاله در ۳ مجله برتر ریاضی آمریکا منتشر شد.

در سال ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۸ به عنوان استادیار ریاضی در دانشگاه پرینستون مشغول به کار شد و در سال ۸۴ با «یان وندراک» ازدواج کرد. همسر مریم پژوهشگر کامپیوتر نظری در مرکز تحقیقات ای بی آمریکا است.

میرزاخانی، در دانشگاه استنفورد به عنوان استاد تمام مشغول به کار شد و مسائلی که وی کار می‌کرد، نیازمند ذهنی پویا بود که بتواند محیط‌های انتزاعی و چند بعدی را تصور کند. زمانی که او مشغول به کار بود، بر روی زمین می‌نشست و بر روی یک کاغذ، در حالی محاسبات خود را ثبت می‌کرد که دخترش آناهیتا می‌گفت: «مامان نقاشی می‌کشد».

مریم میرزاخانی که در سن ۴۰ سالگی به دلیل ابتلا به سرطان پستان درگذشت، یک ریاضیدان کارکشته و اولین زنی بود که مدال «فیلدز» معروف به نوبل ریاضی را به دست آورد. مدال فیلدز بالاترین جایزه در رشته ریاضیات و معادل جایزه نوبل است.

مدال فیلدز هر چهار سال یک بار به ریاضیدانان ۴۰ ساله یا جوان‌تر داده می‌شود که در حوزه پژوهش خود پیشرفت چشمگیری داشته‌اند.این جایزه که از طرف کنگره بین‌المللی ریاضیدانان اعطا می‌شود، معادل جایزه نوبل است. در سال ۲۰۱۴ میلادی، میرزاخانی نخستین زن برنده مدال فیلدز شناخته شد که کمک‌های برجسته‌ای در زمینه پویایی‌شناسی و هندسه سطوح ریمانی کرده است.

مریم در سال ۹۲ از ابتلای خود به سرطان پستان مطلع شد و همسرش در این باره گفته بود که مریم در حین جنگ و درگیری با مشکلات آزار دهنده‌اش، از کمردرد مزمن نیز رنج می‌برد. این دانشمند بزرگ ایرانی در سال ۲۰۱۷ میلادی جهان را به‌درود گفت، ولی سهم ارزنده‌ای در زمینه ریاضیات به جا گذاشت.

جوایزی که به نام میرزاخانی ثبت شد

اعطای کرسی پژوهشی «مریم میرزاخانی» به ریاضیدانان

از سوی بنیاد ملی علم ایران کرسی پژوهشی «مریم میرزاخانی» اعطا می‌شود. این کرسی پژوهشی به محققانی که در زمینه ریاضیات، علوم پایه و فیزیک فعالیت می‌کنند، اعطا می‌شود.

به صاحبان این کرسی مبلغ ۵۰ میلیون تومان اعطا می‌شود و صاحبان این کرسی می‌توانند دو پژوهشگر پسا دکتری پذیرش کنند.

جایزه مریم میرزاخانی آکادمی ریاضی امریکا

جایزه مریم میرزاخانی سالانه از سوی آکادمی علوم آمریکا به تحقیقات استثنایی در حوزه علم ریاضی تعلق می‌گیرد. این جایزه نخستین بار در سال ۱۹۸۸ میلادی به مناسبت صدمین سالگرد بنیاد ریاضی آمریکا اهدا شد که بعداً به افتخار مریم میرزاخانی که نخستین برنده زن جایزه فیلدز بود، تغییر نام داد.

بورسیه «مریم میرزاخانی» دانشگاه استنفورد

دانشکده ریاضیات دانشگاه استنفورد به یاد استاد سابق این دانشگاه، زنده‌یاد پروفسور «مریم میرزاخانی» برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی، یک بورسیه جدید در نظر گرفته است.

این دانشگاه برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی، یک بورسیه ۸۰۰ هزار دلاری به یاد استاد سابق این دانشگاه، پروفسور «مریم میرزاخانی» در نظر گرفته است. بانیان این بورس روزبه یاسینی فرد و انوشه انصاری معرفی شده‌اند.

نامگذاری یکی از خیابان‌های برلین به نام «میرزاخانی»

به پیشنهاد گروهی از دانشجویان «دانشگاه فنی برلین»(TU Berlin) در آلمان، نام «مریم میرزاخانی»، دانشمند ایرانی و استاد دانشگاه استنفورد(Stanford University)، بر یکی از خیابان‌های منتهی به دانشکده ریاضی این دانشگاه گذاشته شد. 

این کار به صورت نمادین و به مناسبت روز جهانی زن صورت گرفته است.

جایزه «مرزهای نو مریم میرزاخانی»

جایزه مرزهای نو مریم میرزاخانی یکی از جوایز اسکار علمی امریکاست که شامل سه جایزه‌ است که هر کدام به ارزش ۵۰ هزار دلار به ریاضیدانان زنی که به تازگی دوره‌ دکترای خود را به پایان رسانده و به نتایج پژوهشی مهمی دست یافته‌اند، اعطا می‌شود.

جشنواره ملی زن و علم (جایزه مریم میرزاخانی)

این جشنواره با هدف تجلیل از زنان نخبه و فعال علمی، فرهنگی و اجتماعی، توسط معاونت فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و با همکاری معاونت ریاست جمهوری در امور زنان و خانواده، کمیسیون ملی یونسکو-ایران و سایر نهادهای ذی‌ربط برگزار می‌شود.

این رویداد به صورت رقابتی برگزار می‌شود و طی آن بانوان داوطلب در سه رده سنی زیر ۴۰ سال، ۴۰ تا ۶۵ سال و بالای ۶۵ سال می‌توانند در جشنواره شرکت کنند. طبق اعلام معاونت پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری این جشنواره معتبر و مشمول امتیاز آیین‌نامه ارتقاء اعضای هیأت علمی است.

محورهای رقابتی جشنواره شامل موارد زیر است:

الف- شاخص‌های علمی:

با تأکید بر شاخص‌هایی از قبیل دریافت جوائز ملی و بین‌المللی، ابداعات و اختراعات، طرح‌های علمی برجسته، کتاب، مقالات، تعاملات علمی بین‌المللی و…

ب- شاخص‌های فرهنگی و اجتماعی:

نقش آفرینی زنان در موضوعاتی از قبیل فعالیت های شاخص در زمینه کارآفرینی، فعالیت های برجسته اجتماعی، فعالیت های برجسته و داوطلبانه فرهنگی، فعالیت های خیریه، محرومیت زدایی از مناطق محروم، قرآن پژوهی، ایثار و فداکاری، محیط زیست، فعالیت در زمینه گسترش تمدن ایرانی اسلامی، گسترش زبان فارسی در زمینه تخصصی و…

جایزه مریم میرزاخانی (Maryam Mirzakhani Prize in Mathematics)

این جایزه از سوی آکادمی جهانی علوم (TWAS) به ریاضیدانان جوان، به‌ویژه از کشورهای در حال توسعه اعطا می‌شود. این جایزه هدف حمایت از پژوهشگران برجسته در حوزه ریاضیات را دنبال می‌کند.

جایزه میرزاخانی برای زنان در ریاضیات(Maryam Mirzakhani New Frontiers Prize)

این جایزه توسط Breakthrough Prize Foundation اعطا می‌شود و مخصوص ریاضیدانان زن جوانی است که پژوهش‌های برجسته انجام داده‌اند. این جایزه که به طور سالانه اعطا می‌شود، از جمله جوایز معتبر در جامعه ریاضی به شمار می‌رود.

جایزه مریم میرزاخانی در ریاضیات

این جایزه توسط انجمن ریاضی ایران و برخی نهادهای علمی برگزار و به دانشجویان و پژوهشگران برتر ریاضی اعطا می‌شود.

علوم پایه و پیشرفت‌های علمی

در کنار همه افتخاراتی که نام مریم میرزاخانی با آن گره خورده است، زندگی علمی او یادآور اهمیت جایگاه علوم پایه در پیشرفت علمی و فناوری کشورها نیز هست. ریاضیات، به‌عنوان یکی از بنیادی‌ترین شاخه‌های علوم پایه، زیربنای بسیاری از دستاوردهای علمی و فناوری امروز به شمار می‌رود؛ از توسعه الگوریتم‌های رایانه‌ای و هوش مصنوعی گرفته تا پیشرفت‌های فیزیک، مهندسی و علوم داده. بسیاری از فناوری‌هایی که امروز در زندگی روزمره مورد استفاده قرار می‌گیرند، در نهایت ریشه در نظریه‌ها و پژوهش‌های عمیق ریاضی دارند که گاه سال‌ها پیش در محیط‌های دانشگاهی شکل گرفته‌اند.

به نقل از ایسنا، میرزاخانی نمونه‌ای روشن از همین مسیر است؛ دانشمندی که با پژوهش در حوزه‌ای کاملا نظری از ریاضیات، مرزهای دانش را گسترش داد و نشان داد که پژوهش‌های بنیادی چگونه می‌توانند الهام‌بخش نسل‌های بعدی دانشمندان باشند. موفقیت او نه‌تنها جایگاه ریاضیات و علوم پایه را برجسته‌تر کرد، بلکه توجه جامعه علمی و آموزشی را نیز به ضرورت حمایت از پژوهش‌های بنیادی جلب کرد.

امروز نام مریم میرزاخانی فراتر از یک دانشمند برجسته، به نمادی از تلاش علمی، خلاقیت و پشتکار تبدیل شده است؛ نمادی که یادآوری می‌کند سرمایه‌گذاری بر علوم پایه و پرورش استعدادهای جوان می‌تواند مسیرهای تازه‌ای در علم بگشاید. شاید مهمترین میراث او نیز همین باشد؛ اینکه ذهن‌های کنجکاو و جست‌وجوگر، اگر فرصت رشد پیدا کنند، قادرند افق‌های تازه‌ای پیش روی علم و جامعه بگشایند.