خلیج فارس؛ در میان سه کابوس زیستمحیطی
سرپرست ایستگاه تحقیقاتی خلیج فارس، هشدار داد که ترکیب فعالیتهای صنعتی، صید غیرمجاز و ورود گونههای مهاجم، تعادل اکوسیستم نیمهبسته خلیج فارس را به شدت تهدید میکند.
به گزارش سیناپرس، دکتر یاسر فاطمی، سرپرست ایستگاه تحقیقاتی خلیج فارس بوشهر ضمن تشریح آخرین وضعیت مناطق حفاظتشده دریایی کشور، نسبت به افزایش تهدیدات ناشی از فعالیتهای صنعتی، صید غیرمجاز و حضور گونههای مهاجم بر تنوع زیستی این پهنه آبی هشدار داد و بر لزوم بازنگری در برنامههای حفاظتی تأکید کرد.
دکتر یاسر فاطمی امروز در نشست علمی و تخصصی روز ملی خلیج فارس به تشریح وضعیت مناطق ساحلی و دریایی این پهنه آبی و گونههای در معرض تهدید آن پرداخت و با اشاره به موضوع سخنرانی خود با عنوان «مناطق ساحلی و دریای خلیج فارس و گونههای در خطر انقراض و گونههای مهاجم این منطقه»، گفت: خلیج فارس یک خلیج نیمهبسته در جنوب ایران است که حدود هزار کیلومتر طول، ۲۰۰ تا ۳۰۰ کیلومتر عرض و حدود ۲۵۰ هزار کیلومتر مربع وسعت دارد.
وی میانگین عمق خلیج فارس را حدود ۳۵ متر و ورودی آب شیرین به آن را بسیار محدود دانست که بخش عمده آن از ارتفاعات زاگرس تأمین میشود و از طریق رودخانههایی مانند اروندرود، مند، زهره، حله در استان بوشهر به این پهنه آبی میریزد.
فاطمی با بیان اینکه ایران با داشتن ۲۹ جزیره سهم مهمی در جغرافیای خلیج فارس دارد، ادامه داد: مرز شمالی خلیج فارس در کوه مبارک استان هرمزگان قرار دارد و در آبهای عمان نیز به رأسالحد در کشور عمان میرسد.
وی در ادامه با اشاره به مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست در آبهای خلیج فارس، گفت: این مناطق در قالب چهار دسته شامل پارک ملی، اثر طبیعی ملی، پناهگاه حیات وحش و مناطق حفاظتشده مدیریت میشوند. ایران در میان کشورهای منطقه از نظر تعداد و وسعت مناطق ساحلی و دریایی حفاظتشده جایگاه قابل توجهی دارد، اما از نظر درصد پوشش مناطق حفاظتشده دریایی نسبت به کل مرزهای دریایی، کشور امارات با حدود ۱۲ درصد بیشترین سهم را دارد.
سرپرست ایستگاه تحقیقاتی خلیج فارس بوشهر با بیان اینکه در سطح جهان حدود ۱۵ هزار منطقه حفاظتشده دریایی وجود دارد که در مجموع حدود ۷.۶ درصد از کل اقیانوسهای جهان را پوشش میدهند، یادآور شد: از این میزان، ۳۹ درصد در آبهای ملی و ۶۱ درصد در آبهای بینالمللی قرار دارند.
فاطمی با بیان اینکه مساحت کل ایران حدود یک میلیون و ۶۰۰ هزار کیلومتر مربع است، خاطر نشان کرد: در مجموع حدود ۱۴۰ هزار کیلومتر مربع از مساحت کشور در قالب مناطق حفاظت شده قرار دارد که شامل مناطق خشکی و دریایی بوده و حدود ۱۰.۶ درصد از کل مساحت کشور را تشکیل میدهد. مساحت کل پهنه دریایی ایران حدود ۲۲۴ هزار کیلومتر مربع است که حدود هزار و ۸۰۰ کیلومتر مربع آن تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست و در قالب ۱۶ منطقه قرار دارد.
سرپرست ایستگاه تحقیقاتی خلیج فارس بوشهر با مقایسه وضعیت کشورهای منطقه اظهار کرد: کشور عراق منطقه حفاظتشده دریایی ندارد، کویت دارای ۳ منطقه حفاظتشده با حدود یک درصد پوشش است، بحرین ۸ منطقه با حدود یک درصد پوشش دارد، قطر نیز در همین حدود قرار دارد و امارات با حدود ۱۲ درصد بالاترین میزان پوشش مناطق حفاظتشده دریایی را در منطقه دارد. حفاظت از این مناطق نیازمند نیروی انسانی، تجهیزات و منابع مالی است و متأسفانه به دلیل برخی محدودیتها از جمله مشکلات اقتصادی و تحریمها، در کشور با چالشهایی روبهرو هستیم، اما امید است در سالهای آینده بتوانیم سهم مناطق حفاظتشده دریایی را افزایش دهیم.
مناطق حفاظت شده خلیج فارس در ایران
فاطمی با اشاره به مناطق حفاظتشده دریایی در جنوب کشور بیان کرد: در خلیج فارس مناطقی همچون تالاب شادگان، منطقه دارا و قبر ناخدا، جزایر خارک و خارگو، منطقه حفاظتشده حله، منطقه حفاظتشده مند، پارک ملی دریایی نخیلو، پارک ملی دریایی نایبند، جزیره هندورابی، جزیره فارور، منطقه حرا و تالابهای تیاب و مینابرود و همچنین گابریک در دریای عمان تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست قرار دارند.
سرپرست ایستگاه تحقیقاتی خلیج فارس بوشهر درباره تالاب شادگان گفت: این تالاب در جنوب غربی ایران و در جنوب استان خوزستان و در محدوده شهرستانهای شادگان، آبادان و بندر ماهشهر قرار دارد و حدود ۴۰۰ هزار هکتار وسعت دارد.
فاطمی افزود: مهمترین منبع تأمین آب شیرین این تالاب رودخانه جراحی است که از به هم پیوستن رودخانههای مارون و اعلا تشکیل میشود. از مهمترین تهدیدات تالاب شادگان میتوان به صید و شکار غیرمجاز، فعالیت تأسیسات نفتی در اطراف تالاب، ورود گونههای مهاجم مانند ماهی تیلاپیا و همچنین احداث سد مارون در شهرستان بهبهان اشاره کرد که باعث کاهش شدید ورود آب شیرین به تالاب شده است.
سرپرست ایستگاه تحقیقاتی خلیج فارس بوشهر بیان کرد: سد مارون با ظرفیت حدود ۱.۲ میلیارد مترمکعب بخش قابل توجهی از آب ورودی به تالاب را مهار میکند و این موضوع موجب خشکی بخشهایی از تالاب شده است.
وی گفت: گونههایی مانند اردک مرمری و پلیکان پاخاکستری از جمله گونههای مهم در معرض تهدید جهانی هستند که تالاب شادگان یکی از مهمترین زیستگاهها و محلهای زادآوری آنها در منطقه به شمار میرود.
فاطمی با اشاره به مشکلات زیستمحیطی این تالاب اظهار کرد: حضور سگهای ولگرد و بهویژه گسترش ماهی مهاجم تیلاپیا در سالهای اخیر به یکی از چالشهای جدی تالاب شادگان تبدیل شده و این گونه مهاجم تأثیر منفی قابل توجهی بر جمعیت سایر ماهیان و آبزیان دارد.
وی درباره منطقه دارا و قبر ناخدا نیز گفت: این منطقه در دهانه خور موسی و در فاصله حدود ۷۲ کیلومتری بندر ماهشهر قرار دارد و بخشی از آن به عنوان پارک ملی دریایی و بخشی دیگر به عنوان پناهگاه حیات وحش مدیریت میشود و حدود هزار و ۵۶۰ کیلومتر مربع وسعت دارد. این منطقه یکی از مهمترین زیستگاهها و محلهای تخمگذاری پرستوهای دریایی در خلیج فارس به شمار میرود.
پارک ملی دریایی نایبند
سرپرست ایستگاه تحقیقاتی خلیج فارس بوشهر ادامه داد: پارک ملی دریایی نایبند با وسعتی حدود ۵۰ هزار هکتار از مهمترین مناطق حفاظتشده استان بوشهر است که حدود ۲۸ هزار و ۳۰۰ هکتار از آن را محدوده آبی تشکیل میدهد. این منطقه بزرگترین جنگلهای حرا در شمال خلیج فارس را در خود جای داده و زیستگاه ۸۴ گونه پرنده آبزی و کنارآبزی است.
فاطمی با بیان اینکه تأسیسات نفتی یکی از مهمترین تهدیدات مناطق ساحلی خلیج فارس است، گفت: برآوردها نشان میدهد حدود ۳۰ درصد از جنگلهای حرای این منطقه در اثر فعالیتهای مرتبط با صنعت نفت آسیب دیده یا از بین رفته است.
پارک ملی نخیلو
وی درباره پارک ملی دریایی نخیلو نیز اظهار کرد: این منطقه با وسعتی حدود ۲۰ هزار و ۴۰۰ هکتار که حدود ۱۰ هزار و ۸۰۰ هکتار آن محدوده آبی است، یکی از زیستگاههای مهم دلفین اقیانوس هند و محل تخمگذاری لاکپشتهای دریایی به شمار میرود.
به گفته این محقق در مطالعات انجام شده در این منطقه حدود ۱۱۰ گونه پرنده شناسایی شده و بیش از ۱۰۰ هزار قطعه پرنده در آن سرشماری شدهاند.
وی همچنین به اهمیت جزیره مند اشاره کرد و گفت: منطقه حفاظتشده مند با حدود ۳۳ هزار هکتار وسعت و حدود ۶ هزار و ۵۰۰ هکتار محدوده آبی، یکی از زیستگاههای مهم پرندگان در کشور محسوب میشود.
سرپرست ایستگاه تحقیقاتی خلیج فارس بوشهر افزود: در این منطقه بیش از ۱۲۰ گونه پرنده شناسایی شده که با توجه به اینکه تعداد کل گونههای پرندگان ثبت شده در ایران حدود ۵۵۰ تا ۶۰۰ گونه است، این آمار نشاندهنده اهمیت بسیار بالای این منطقه از نظر تنوع زیستی است.
منطقه حله
وی در خصوص منطقه حفاظتشده حله، اظهار کرد: این منطقه یکی از زیباترین و ارزشمندترین زیستگاههای استان بوشهر است که در حدود ۱۰ کیلومتری شمال شرق بندر بوشهر واقع شده است. این منطقه حدود ۴۵ هزار هکتار وسعت دارد که از این میزان، حدود ۱۲ هزار هکتار را مناطق تالابی تشکیل میدهد.
به گفته وی، همکاران ادارهکل محیط زیست بوشهر در سالهای اخیر حفاظت ارزشمندی از این زیستگاه انجام دادهاند و امید است این روند تداوم داشته باشد.
پناهگاه حیات وحش خارک
وی درباره پناهگاه حیاتوحش خارک نیز گفت: جزیره خارک از قدیمیترین مناطق حفاظتشده ایران به حساب میآید که حدود دو هزار هکتار وسعت دارد. در روزهای اخیر به دلیل بمبارانهای شدید، بهویژه جمعیت آهوهای این جزیره آسیب دیدهاند و امیدواریم هرچه زودتر این مشکل برطرف شود.
فاطمی تصریح کرد: جزیره خارگو نیز بهعنوان اثر طبیعی ملی با وسعت حدود ۱۸۴۰ هکتار از زیستگاههای مرجانی غنی و مهم کشور محسوب میشود و میزبان گونههای فراوان جانوری و گیاهی دریایی است.
منطقه شیدور
وی در خصوص جزیره شیدور گفت: این جزیره در محدوده بندر لنگه و از توابع جزایر کیش است و با وجود مساحت اندک، از اهمیت زیستمحیطی بالایی برخوردار است. این جزیره فاقد پوشش گیاهی انبوه است و تنها تعدادی بوته و درختچه دارد، اما سواحل آن از مناطق مستعد تخمگذاری پرندگان دریایی به شمار میرود. نام محلی جزیره بهدلیل وجود گونهای مار جعفری در آن شکل گرفته است.
سرپرست ایستگاه خلیج فارس بوشهر خاطرنشان کرد: سواحل سفیدرنگ این جزیره بهدلیل زیبایی طبیعی خود، مورد توجه گردشگران قرار گرفته است، اما تا زمانیکه فرهنگ گردشگری پایدار در کشور نهادینه نشده، باید تردد به این مناطق بهصورت کنترلشده انجام گیرد.
وی همچنین اظهار کرد: در تاریخ ۸ اردیبهشت، آلودگی نفتی به سواحل جزیره شیدور راه یافته است که نیازمند رسیدگی فوری دستگاههای مسئول برای جلوگیری از آسیب بیشتر به زیستبوم منطقه است.
جزیره هندورابی
فاطمی اضافه کرد: جزیره هندورابی در استان هرمزگان، با وسعتی حدود ۱۷۰ هکتار بهعنوان پناهگاه حیاتوحش ثبت شده است. این جزیره بسیار مسطح بوده، فاقد عوارض طبیعی و پوشش گیاهی قابل توجه است و حدود ۱۰۰ نفر جمعیت بومی دارد که در روستای هندورابی ساکناند.
جزیره فارو
وی افزود: جزیره فارو با وسعت حدود ۲۸.۵ کیلومتر مربع نیز از مناطق حفاظتشده دریایی استان هرمزگان است که میزبان جمعیتهای متنوعی از پستانداران خشکیزی، آبزیان و پرندگان دریایی است.
فاطمی به منطقه حفاظت شده جنگلهای حرا اشاره کرد و یادآور شد: این منطقه شامل بزرگترین جنگلهای حرای ایران، با وسعتی حدود ۸۶۵۰۰ هکتار بین جزیره قشم و بندر خمیر قرار دارد که در سال ۱۳۵۱ بهعنوان منطقه حفاظتشده و در سال ۱۳۵۵ در فهرست کنوانسیون رامسر ثبت شده است. در این منطقه دو گونه شاخص از گیاهان حرا شامل Avicennia marina (حرا) و Rhizophora mucronata (چَندَل) رویش دارند که مهمترین زیستگاه آنها در ایران همین منطقه است.
وی خاطر نشان کرد: دما و شوری دو عامل اصلی در پراکنش حرا و چندل در خلیج فارس و دریای عمان به شمار میروند. بر اساس مشاهدات میدانی، بخش زیادی از درختان این جنگلها به دلیل آفات گیاهی و فشار گردشگری از بین رفتهاند و رسیدگی جدی به این موضوع ضروری است.
گونههای در خطر انقراض
وی در بخش دیگری از سخنرانی خود با اشاره به طبقهبندی گونههای جانوری در خطر انقراض، توضیح داد: در سطح ملی، سازمان حفاظت محیط زیست مسئول تعیین رده حفاظتی گونهها است و در سطح جهانی «اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN)» گونهها را در هفت رده از جمله «بهشدت در خطر انقراض»، «در خطر انقراض»، «آسیبپذیر»، «نزدیک به تهدید» و «کمترین نگرانی» طبقهبندی میکند.
فاطمی افزود: در میان گونههای دریایی خلیج فارس، لاکپشتها از مهمترین گروههای در خطر انقراض هستند. لاکپشت سرخ و لاکپشت سبز در هر دو سطح ملی و جهانی در خطر انقراضاند و در بیشتر مناطق ساحلی خلیج فارس و دریای عمان مشاهده میشوند.
وی ادامه داد: لاکپشت عقابی نیز در هر دو سطح ملی و جهانی در خطر انقراض است و در سواحل جنوبی کشور پراکنش دارد. همچنین لاکپشت زیتونی (ریدلی) در دریای عمان و لاکپشت چرمی در سطح جهانی و ملی بهعنوان گونههای بهشدت در خطر انقراض شناخته شدهاند. لاکپشت خوراکی آب شیرین نیز که در تالاب شادگان زیست میکند، در هر دو سطح ملی و جهانی در خطر انقراض قرار دارد.
سرپرست ایستگاه خلیج فارس بوشهر با اشاره به گروه پستانداران دریایی، گفت: نهنگ براید در سطح ملی در رده گونههای آسیبپذیر طبقهبندی شده است. نهنگ گوژپشت مشاهدههای اندکی در آبهای ایران داشته و نهنگ عنبر (اسپرم) نیز در سطح ملی در خطر انقراض است.
وی اضافه کرد: متأسفانه در سالهای اخیر شمار زیادی از نهنگهای عنبر در سواحل ایران، بهویژه اطراف جزیره کیش به گل نشستهاند که لازم است نهادهای مسئول نسبت به تهدیداتی مانند امواج صوتی زیر دریا، فعالیت سونار و تورهای صیادی حساسیت بیشتری داشته باشند.
فاطمی اظهار کرد: دلفین گوژپشت در سطح ملی در خطر انقراض و در سطح جهانی نزدیک به تهدید است و بیشتر در خلیج فارس مشاهده میشود. دلفین بینیبطری در سطح ملی در خطر انقراض و در سطح جهانی با کمبود اطلاعات مواجه است و در اطراف جزایر هنگام، نَخَیلو و قشم مشاهده میشود. همچنین دلفین پوزهبلند نیز در سطح ملی در خطر انقراض و در سطح جهانی دارای کمبود اطلاعات است.
وی افزود: گاو دریایی (دوگونگ) که پیشتر در آبهای قشم دیده میشد، سالهاست در سواحل ایران مشاهده نشده و احتمالاً از رده «حمایتشده» به رده «در خطر انقراض» تغییر وضعیت خواهد داد.
فاطمی در مورد پرندگان در خطر انقراض نیز گفت: بسیاری از عقابها از جمله عقاب ماهیگیر، عقاب دریایی دم سفید و عقاب دریایی پالاس در سواحل جنوبی ایران زیست میکنند. از میان آنها عقاب دمسفید در سطح ملی در خطر انقراض و در سطح جهانی در رده «کمترین نگرانی» قرار دارد، در حالی که عقاب دریایی پالاس در سطح جهانی در خطر انقراض محسوب میشود و تنها در سواحل میناب مشاهده شده است.
به نقل از ایسنا، وی ادامه داد: مارشاه خالدار ایرانی نیز در منابع رسمی ایران به عنوان گونهای بهشدت در خطر انقراض و در برخی منابع بینالمللی حتی منقرضشده گزارش شده است.
سرپرست ایستگاه خلیج فارس بوشهر یادآور شد: در کنار گونههای بومی، گونههای غیر بومی نظیر ژلهایها و سختپوستان مهاجم نیز در خلیج فارس حضور دارند که با افزایش جمعیت خود، اکوسیستم منطقه را بهشدت تحت تأثیر قرار دادهاند. کنترل گونههای مهاجم دریایی باید بهعنوان یکی از اولویتهای اصلی برنامههای حفاظت محیط زیست دریایی کشور مدنظر قرار گیرد.
